Nieuwe Van Dale

Ewoud Sanders

Als alles volgens plan is verlopen, is vanmiddag in Amsterdam tussen half drie en half vier het eerste exemplaar van de nieuwe Grote Van Dale overhandigd aan Jan Mulder. De presentatie van een nieuwe editie van de Grote Van Dale is altijd een beetje een happening, een media-event, dat door de uitgeverij strak wordt geregisseerd. De afgelopen maanden hebben journalisten een handvol neologismen toegestopt gekregen, met de mededeling: kijk, dát nieuwe woord staat straks in Van Dale. Het is een slimme strategie, die goed heeft gewerkt, en die krantenkoppen heeft opgeleverd als 'Trekkie komt in Dikke van Dale'. Trekkie, voor de goede orde, is een fanatieke liefhebber van de sciencefictionserie Star Trek.

Ook de boekhandel heeft strikte instructies gekregen. De boeken zijn uitgeleverd, maar de eerste exemplaren van de veertiende druk van de Grote Van Dale mogen pas vanaf dinsdagochtend negen uur worden verkocht. Wie zich daar niet aan houdt, kan worden beboet.

Kennelijk was niet iedere boekhandelaar hier goed van op de hoogte, want bij ten minste één zaak in Amsterdam kon je zaterdag gewoon je bestelde exemplaar komen afhalen. Mulder mag dan vanmiddag het eerste exemplaar hebben gekregen, de allereerste waren voor de wakkere klanten die ze zaterdag zijn gaan halen.

Voor WoordHoek was die voortijdige levering mooi meegenomen, want nu kon antwoord worden verkregen op een aantal prangende en minder prangende vragen. Wat heeft Van Dale bijvoorbeeld gedaan met het woord neger? Zoals sommigen zich nog zullen herinneren, dreigde de 'Stichting Eer en Herstel Betalingen Slachtoffers van Slavernij in Suriname' in 2002 om Van Dales te verbranden als het woord neger niet uit het woordenboek zou worden geschrapt.

Nu heeft Van Dale neger natuurlijk niet geschrapt, maar heeft het geregistreerd dat een groeiende groep zwarte Nederlanders neger als beledigend ervaart? Ja. Er is bij neger een betekenis toegevoegd, die luidt 'afstammeling van de in vroeger tijd in Amerika ingevoerde negerslaven (door sommigen als scheldwoord ervaren)'.

Let wel: dit is geen kleinigheid. Wie nu voor 'neger' wordt uitgescholden kan met de nieuwe Van Dale in de hand makkelijker een beledigingszaak winnen. Sommige mensen zullen denken dat Van Dale is gezwicht voor de druk van potentiële boekverbranders, maar dat is onzin: het woordenboek heeft vastgelegd dat de gevoelswaarde van neger aan het verschuiven is.

Is dat ook gebeurd bij allochtoon? Al jaren klagen allochtonen dat zij dit een stigmatiserend, beledigend woord vinden. Maar nee, dát is nog niet door Van Dale beschreven. Wel ligt nu vast dat wij deportatie gebruiken voor '(gedwongen) uitzetting van ongewenste personen'. In 2004 zette minister Verdonk ex-minister Pronk nog haar werkkamer uit omdat hij dit woord had gebruikt in verband met haar uitzettingsbeleid. Deportatie en deporteren zijn zwaar besmet geraakt door de deportatie van joden tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar kennelijk is die negatieve lading aan het vervagen, want ja, er wordt gedeporteerd en ja, dat is een van de woorden die we ervoor gebruiken.

De Nederlandse sikhs zullen blij zijn dat zij, volgens Van Dale, niet langer leden zijn van een 'hindoesekte', maar aanhangers van een monotheïstische godsdienst. Liefhebbers van Kees de Jongen van Theo Thijssen kunnen opgelucht adem halen: de definitie van de zwembadpas is eindelijk hersteld. Ooit stond dit goed in Van Dale, dertien jaar lang stond het er fout in, nu is het weer wat het hoort te zijn: een manier van lopen waarbij men voorover helt en met de armen heen en weer zwaait.

Als toevallige ontvanger van een van de allerallereerste exemplaren ben ik niet ontevreden, maar de ervaring leert dat je lang met een woordenboek moet werken om het echt te kunnen beoordelen.

 

Gepubliceerd in:
100 Jaar Voorpagina's
Woordhoek