Gefeliciteerd met uw Aspergersyndroom

In en rondom Eindhoven wonen opvallend veel autisten. Volgens autisme-experts is er een verband met de hightechsector. „Autisme is geen ziekte. Ik spreek liever over kansen.”

‘Ik bouw twee computerkasten tegelijk”, zegt Pieter Timans (23) enthousiast in de werkplaats van computerwinkel Mycom in Eindhoven. „Ze zijn voor één klant, daarom wil ik dat ze er van binnen precies hetzelfde uitzien. Ik ben een beetje perfectionistisch.” Timans is autistisch en van jongs af aan dol op computers. Volgens zijn collega’s is hij de allerbeste computerbouwer van Nederland. „Wij herkennen zijn kasten onmiddellijk, omdat ze er van binnen zo netjes uitzien”, zegt collega René van den Acker. „Alle losse draadjes zijn gebundeld met tie-wraps.”

Sociaal is Timans minder handig, daarom hoeft hij nooit de telefoon op te nemen en ook nooit klanten te helpen. Timans: „Soms moet ik toch even de winkel in om iets te halen en dan spreken klanten me wel eens aan. Ik sta ze altijd netjes te woord, maar het zweet breekt me uit en na afloop moet ik bijkomen in de kantine.”

De hightech sector kun je niet missen als je in Eindhoven rondloopt: Philips Lighting, de High Tech Campus, de Technische Universiteit Eindhoven en op een steenworp afstand ’s werelds grootste chipmachinebouwer ASML. Maar behalve om technologie staat de regio Eindhoven inmiddels ook bekend om iets heel anders: autisme.

In de hele regio Zuidoost-Brabant vindt volgens betrokkenen op dit moment een ware ‘autisme-explosie’ plaats. Ter illustratie: het aantal kinderen dat momenteel op de wachtlijst staat voor een school voor leerlingen met gedragsproblemen of een psychiatrische stoornis is ten opzichte van vorig jaar gestegen van honderdzeventig naar vierhonderd. Verreweg de meeste kinderen op deze wachtlijst zijn autistisch. En bij de Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en de Kempen (GGzE) worden de wachtlijsten ook steeds langer. „Wij hebben een gigantisch capaciteitsprobleem”, zegt programmaleider autisme voor volwassenen Jeanine van der Meijden. „Het aantal volwassenen dat bij ons aanklopte voor hulp in verband met autisme is in het jaar 2007 bijvoorbeeld verdubbeld.” Haar collega, de psycholoog Frank Vroemen, zegt het onomwonden: „Er zijn hier meer autisten dan in de rest van Nederland, ik weet het zeker.”

Mogelijk wordt autisme in Eindhoven en omgeving sneller ontdekt dan elders, dankzij de actieve voorlichting die de GGzE al van oudsher geeft aan bijvoorbeeld peuterspeelzalen, consultatiebureaus en scholen. Maar het relatief grote aantal autisten zou ook heel goed te maken kunnen hebben met de nadrukkelijke aanwezigheid van de hightechsector in deze regio. Psycholoog Vroemen: „Ik werk hier al dertig jaar en het verband met de technologiesector is me van begin af aan opgevallen, je kunt er gewoon niet omheen”.

Het Britse Autism Research Centre (ARC), onderdeel van de universiteit van Cambridge, is erg geïnteresseerd in de mogelijke relatie tussen hightech en autisme in de regio Eindhoven en begint dit najaar aan een grootschalig onderzoek. De bekende autismespecialist Simon Baron-Cohen van het ARC zal eerst nagaan of er in deze regio inderdaad meer autistische kinderen wonen dan elders in Nederland. Zo ja, dan gaat hij aan de ouders van deze kinderen vragen wat voor werk zij doen.

Autisme komt voor bij ongeveer 1,16 procent van de Nederlandse bevolking. Het is een verzamelnaam voor een bonte stoet diagnoses, ook wel Autisme Spectrum Stoornissen (ASS) genoemd, die in hoge mate erfelijk zijn. Autisten verwerken informatie op een andere manier in hun hersenen. Ze hebben moeite met sociale contacten, tonen vaak een overmatige belangstelling voor één onderwerp en kunnen slecht omgaan met veranderingen.

Wereldwijd wordt de diagnose autisme steeds vaker gesteld, waardoor het lijkt op een ‘modeverschijnsel’. De toename heeft echter te maken met de relatief recente erkenning in de psychiatrie dat mensen met een normale tot zeer hoge intelligentie óók autisme kunnen hebben. De hierbij horende diagnose, het Syndroom van Asperger of Hoog Functionerend Autisme, werd pas in 1993 voor het eerst opgenomen in het diagnostische handboek van de Wereldgezondheidsorganisatie. Vroeger bestond officieel alleen de ‘klassieke autist’, die extreem in zichzelf is gekeerd en meestal ook verstandelijk gehandicapt is. „Eigenlijk heeft iedereen wel een aantal autistische trekken”, zegt Rosa Hoekstra van het Autisme Research Centre (ARC). „Maar één opdracht tegelijk aankunnen bijvoorbeeld. Of het lastig vinden om over koetjes en kalfjes te praten. Maar er is pas sprake van autisme als iemand extreem veel van deze eigenschappen heeft.”

Niet alleen over Eindhoven, ook over andere hightechregio’s zoals Silicon Valley, Seattle en Stockholm hebben autisme-experts sterke vermoedens over een verhoogd aantal autisten. „Echt onderzocht is dit echter nooit, er bestaat alleen anekdotisch bewijs voor”, zegt Hoekstra. „Maar er is wel reden om het te denken.”

Uit een recent internationaal onderzoek in Japan, Groot-Brittannië en Nederland blijkt dat studenten die een technische of natuurwetenschappelijke studie volgen significant meer ‘autistische trekken’ hebben dan studenten aan de letteren of sociale faculteit. Hoeveel van hen daadwerkelijk autistisch is, is niet bekend. „We wilden hun geen diagnose in de maag splitsen”, zegt Hoekstra, die het onderzoek in Nederland deed. „Ze mochten de vragenlijst anoniem invullen.” Uit onderzoek in Groot-Brittannië van haar collega Simon Baron-Cohen bleek bovendien dat familieleden van autisten vaker een beroep uitoefenen in de technische of natuurwetenschappelijke sector.

„Ik heb het idee dat er een relatie bestaat tussen autisme en techniek”, zegt Finus van Cadsand (47) die sinds begin dit jaar de diagnose Hoog Functionerend Autisme heeft. „Met mensen heb ik moeite, want die zijn onvoorspelbaar. Om ze te vermijden hield ik mezelf vroeger graag met systemen bezig. Op de lagere school werd ik professor genoemd en was ik het mikpunt van pesterijen. Op de Hogere Technische School ging het veel beter, want daar kon ik wegduiken in de wereld van microprocessoren en microcontrollers.”

Van Cadsand werkt bij ASML in Veldhoven, de grootste chipmachinebouwer van de wereld. Hij toetst voor dit bedrijf de haalbaarheid van innovaties. Van Cadsand heeft drie autistische zonen.

Eind vorig jaar zat Van Cadsand een tijdje thuis in verband met een burn-out. Toen werd zijn autisme ontdekt. Van Cadsand: „ASML heeft hier heel goed op gereageerd. Ik mocht ander werk gaan doen dat wat minder hectisch is. Mijn probleem is dat ik signalen van moeheid of honger niet waarneem, of pas als het te laat is. Ik heb mezelf aangeleerd om op een gegeven moment te stoppen met werken, omdat ik weet dat ik dan wel moe moet zijn, ook al voel ik het niet.”

De belangstelling van mensen voor techniek ligt besloten in de hersenen. Baron-Cohen onderscheidt twee soorten hersenen: de vrouwelijke vorm die sterk empathisch is en de op systemen gerichte mannelijke vorm. Al vanaf dag één na de geboorte richten jongetjes zich duidelijk meer op voorwerpen en hoe ze functioneren en meisjes op andere mensen en hoe ze met elkaar omgaan. Autisten blijken extreem mannelijke hersenen te hebben. In sociaal opzicht kan dit een handicap zijn, maar op andere terreinen kan het juist grote voordelen hebben. Baron-Cohen weigert dan ook het woord disorder (stoornis) te gebruiken. „Autisme is geen ziekte”, zei hij onlangs in een interview met het Eindhovens Dagblad. „Ik spreek liever over kansen die je moet benutten.” De Australische psycholoog Tony Attwood, specialist op het gebied van Asperger, zegt tegen elk kind dat voor therapie naar zijn praktijk komt: „Gefeliciteerd, je hebt het Aspergersyndroom”, waarna hij uitlegt dat het kind niet gek is, maar gewoon een andere ‘bedrading’ heeft en daarom zo goed is in wiskunde of alles van bougies weet.

Ook in Nederland is er steeds meer belangstelling voor de bijzondere eigenschappen van autisten. Bij de GGzE merken ze dan ook dat het zelfvertrouwen toeneemt. Vroemen: „Tijdens de cursus ‘Ik en autisme’ zeggen volwassenen steeds vaker dingen als: ‘dankzij ons is de regio Eindhoven groot geworden’.” Een belangrijke stap in het emancipatieproces van autisten was het opmerkelijke televisie-interview in 2005 van Nobelprijswinnaar economie Vernon L. Smith. Hierin zei de Amerikaanse econoom onomwonden dat hij Asperger heeft en dat hij dáár een groot deel van zijn belangrijke onderscheiding aan te danken heeft. Eigenschappen die daarbij een rol speelden, waren volgens hem zijn vermogen om zich heel lang te kunnen concentreren op één ding en zijn originele benadering van problemen. Van de sociale druk die andere wetenschappers ervaren om dingen op dezelfde wijze aan te pakken als collega’s zei Smith geen enkele last te hebben. Door zijn autisme voelt hij die druk namelijk niet.

Achter de klantenbalie van Mycom Eindhoven staat Thijs van de Nieuwenhof, een zelfverzekerde jongen met opvallend veel energie. Hij is de vraagbaak voor alle collega’s. Of het nou gaat om de plek van een artikel in de catalogus, of om de procedure voor het verlenen van krediet, Van de Nieuwenhof kent het allemaal uit zijn hoofd. Hij heeft autisme, adhd en Gilles de la Tourette. Van de Nieuwenhof: „Acht jaar geleden, ik had toen nog een Wajong-uitkering, zei ik tegen de manager van Mycom: ‘lk heb geen werk en ook geen diploma, maar ik wil wel carrière maken. Om werkervaring op te doen wil ik hier zelfs gratis komen werken’. Na enig aandringen mocht ik komen en na een half jaar kreeg ik toch salaris, omdat ik net zo goed werkte als mijn collega’s. Ik zie mezelf niet als iemand met een beperking, dan zou ik niets bereiken. Wat ik heb, beschouw ik als een voordeel. Dankzij mijn autisme kan ik structuren snel doorgronden en houd ik me altijd goed aan afspraken. En dankzij mijn adhd raakt mijn energie nooit op. Zie je deze computerwand? Die heb ik in een paar uurtjes gemaakt, inclusief bedrading. Als ik maar precies weet wat er van me wordt verwacht, heb ik het zo geregeld.”

Op de afdeling havo/vwo van de Berkenschutse – een school voor voortgezet speciaal onderwijs in Heeze met veel autistische leerlingen – maken ze steeds meer gebruik van de bijzondere relatie van veel leerlingen met techniek. In samenwerking met de Eindhovense hogeschool Fontys kunnen leerlingen sinds kort bijvoorbeeld ict-lessen volgen. „Onze leerlingen zijn ongelofelijk ict-minded”, zegt directeur Ton van den Broek. „Negen van de tien komen in de technische sector terecht.”

Deze sector staat de afgelopen jaren steeds meer open voor autistische werknemers. Zo heeft Microsoft het testen van Windows xp Media Centre bijvoorbeeld uitbesteed aan het bijzondere Deense bedrijf Specialisterne dat voornamelijk autisten in dienst heeft. Niet uit liefdadigheid, maar omdat Microsoft weet dat autisten uitblinken in het opsporen van fouten en dit bovendien veel langer kunnen volhouden dan anderen, zonder dat hun aandacht verslapt. Specialisterne werd in 2004 opgericht door Thorkil Sonne, een directeur van een software bedrijf die zijn begaafde autistische zoon aan zinnig werk wilde helpen. Het inmiddels winstgevende bedrijf won in Denemarken onlangs de IT-award 2008 voor ‘uitzonderlijk ondernemerschap’ en heeft internationaal school gemaakt.

Nederland kent inmiddels ook een aantal detacheringsbureaus voor autisten. Autest bijvoorbeeld, dat software test voor ict-bedrijven en AutiTalent, gespecialiseerd in digitalisering van dossiers. „Werkgevers zijn in het begin vaak huiverig”, zegt Ingrid Migchels van AutiTalent. „Maar uiteindelijk zijn ze erg onder de indruk van de motivatie en het oog voor detail van onze werknemers. En van hun niveau trouwens, sommigen hebben twee universitaire studies afgerond.” Voor een werknemer bij een bedrijf begint, geeft Migchels altijd voorlichting over autisme op de werkvloer. Migchels: „Ik leg bijvoorbeeld uit dat ze van een collega met autisme geen gezellig praatje bij de koffieautomaat kunnen verwachten.”

Het onlangs opgerichte bedrijf ITIST uit Delft werft nu autistische werknemers voor de ict-sector. Oprichter en directeur Bert van Heugten, een aan de Technische Universiteit Delft afgestudeerde elektrotechnicus, heeft uitgebreid marktonderzoek gedaan voor hij met zijn bedrijf begon. Van Heugten: „Hieruit bleek dat deze bedrijven staan te springen om goed technisch personeel, vooral om testers van software.” Autisten blijken voor dit werk heel geschikt te zijn, net als voor het ontwikkelen van hardware en software. Van Heugten somt enthousiast de juiste eigenschappen op: oog voor detail, analytisch denkvermogen en perfectionisme. „Soms moet je dat perfectionisme zelfs een beetje afremmen”, zegt hij lachend. „Eén werknemer maakte bijvoorbeeld telkens twintig fotokopieën van een document voordat hij helemaal tevreden was.” Tot zijn verbazing ontdekte Van Heugten dat veel getalenteerde autisten thuis zitten met een Wajonguitkering voor jonggehandicapten. Van Heugten. „Ze zijn heel intelligent, maar het is ze niet gelukt om hun studie af te maken. Dat wil echter helemaal niet zeggen dat ze niet kunnen testen.”

Autisten met een normale tot hoge intelligentie lopen een grote kans dat ze maatschappelijk gezien mislukken. De afgelopen tien jaar verlaten steeds meer autistische kinderen het reguliere onderwijs. Betrokkenen noemen zonder uitzondering de onderwijsvernieuwingen als belangrijkste oorzaak. Het studiehuis bijvoorbeeld, of de vele werkgroepjes en projectgroepjes waarin een groot beroep wordt gedaan op sociale vaardigheden. De cijfers uit de regio Zuidoost-Brabant spreken boekdelen. Volgens René van den Heuvel van de Aloysius Stichting, die veel scholen voor speciaal onderwijs in de regio Zuidoost-Brabant bestuurt, klopten in 2000 de eerste vijf autistische leerlingen bij de stichting aan. Inmiddels zijn het er achthonderd. Van den Heuvel: „Van leerlingen wordt tegenwoordig verwacht dat ze over genoeg sociale vaardigheden beschikken om goed te kunnen samenwerken en om zelfstandig te kunnen plannen en organiseren. Een autist beschikt vaak niet over deze vaardigheden en loopt vast.”

De leerlingen komen vervolgens terecht op speciale scholen waar een groot gebrek is aan gespecialiseerd personeel en het onderwijsniveau meestal veel lager ligt. Is de moeilijke horde basisschool eenmaal genomen, dan volgt het voortgezet onderwijs. Speciaal voortgezet onderwijs voor kinderen met een hoge intelligentie is in heel Nederland schaars. Een plekje zien te bemachtigen op een in autisme gespecialiseerde havo/vwo staat voor veel ouders dan ook gelijk aan het winnen van de hoofdprijs in de Staatsloterij.

In de regio Zuidoost-Brabant zijn twee van zulke scholen waar leerlingen vanuit de verre omtrek naar toe komen, Pleinschool Helder in Eindhoven en De Berkenschutse in Heeze. Maar ook op deze scholen is het vinden en houden van gespecialiseerd personeel moeilijk, vooral doordat de salarissen fors lager liggen dan in het reguliere voortgezet onderwijs. Hierdoor raken deze scholen vaak hun beste leerkrachten kwijt. „Dit merk je aan het onderwijs, de kinderen worden er mijns inziens onvoldoende begeleid”, zegt de vader (natuurkundige bij Philips) van een autistische leerlinge die onlangs vastliep op de Berkenschutse. Nu gaat zijn dochter, die volgend jaar meedoet aan het wereldkampioenschap schaken, naar een privéschool. Kosten: 14.000 euro per jaar. De vader: „Ik houd dit twee jaar vol, daarna moet ik naar de bank.”

Autistisch talent is kwetsbaar talent. Dit maakte de directeur van de Berkenschutse een aantal jaren geleden van dichtbij mee. Van den Broek: „We hadden in 2000 een autistische leerling die voor zijn eindexamen alleen maar tienen haalde. Ik heb nooit eerder zo’n begaafd iemand gezien. Helaas is hij op de Technische Universiteit Eindhoven totaal doorgedraaid, onder andere doordat hij heel vaak zonder begeleiding met andere leerlingen moest samenwerken in projectgroepjes. Hij heeft een tijdje in een psychiatrische kliniek gezeten en zit nu in een beschermde woonvorm. Deze geschiedenis heeft mij de ogen geopend.”

De begeleiding van autistische studenten op de Technische Universiteit Eindhoven (Tue) is volgens Van den Broek verbeterd, maar „nog lang niet wat het moet zijn”. Gevraagd naar een reactie laat de Tue weten dat autisme geen rol van betekenis speelt op de opleiding en dat iedereen gewoon aan dezelfde eisen moet voldoen.

De Technische Universiteit Delft begint in september dit jaar een uitgebreid onderzoek naar autisme onder studenten, in samenwerking met de Geestelijke Gezondheidszorg Delfland. Volgens studentenpsychologe Paula Meesters zitten er onder autistische studenten bij uitstek ook de excellente studenten, omdat juist zij heel sterk zijn in analyseren en systematiseren. Meesters: „We vinden het heel belangrijk dat hun talent niet verloren gaat, daarom gaan we onderzoeken hoe we deze groep zo goed mogelijk kunnen begeleiden.”

Thijs van de Nieuwenhofs grote droom is jongeren met autisme of met Gilles de la Tourette te gaan helpen met het vinden van werk. Op dit moment ontfermt hij zich graag over Pieter Timans. Hij let er streng op dat zijn collega geen dingen hoeft te doen die hij niet kan. Zijn Mycom-T-shirt in zijn broek dragen bijvoorbeeld, in plaats van er overheen. Timans: „Dat voelt niet lekker, dan kan ik alleen nog maar dááraan denken. Van de Nieuwenhof veert enthousiast op van zijn stoel en zegt: „Kijk, dat hoeft hij mij dus niet uit te leggen. Zoiets vreet aan je. Als je daar een dynamo op aansluit, kun je heel Eindhoven verlichten.”