Sissende zwanen
Ze noemen zich De Kwade Zwanen. Ze hebben al eerder een bouwplan verijdeld. Stroopwafelactivisten. „Ik stap overal op af.”
Regenvlagen over de weilanden. Een reiger langs de sloot. Ganzen. En in de verte een dorp dat lijkt te schuilen tussen wateren. Uitdam. Honderdvijftig mensen wonen er. Op luttele kilometers van Amsterdam is het alsof je loopt in een wereld die al eeuwen dezelfde is en ook nooit zal veranderen.
In de opening van de voordeur van haar houten huis staat Manja. Binnen zitten Soemini en Thilde aan de koffie met koek. Samen vormen ze actiegroep De Kwade Zwaan, sinds ruim tien jaar bezig om de natuur en vooral het water in hun omgeving te vrijwaren van bouwwoede. „We hadden ook kunnen gaan voorlezen in ziekenhuizen”, zegt Thilde Kuit. „Maar dit vinden we leuker.” Soemini Wolff-Kasanmoentalib: „Je leert er een hoop van. Veel mensen hebben geen idee hoe politiek werkt. Wij zijn daar door onze acties langzamerhand achter gekomen.” Samen zetten ze de lijnen uit. Verder hebben ze de taken verdeeld. Thilde (62) is neerlandicus en speurt rapporten na op belangwekkende passages en veelzeggende details. Soemini (58) is bioloog en beoordeelt de stroom plannen voor het IJmeer op ecologische effecten. Manja Verhorst-van Leeuwen (60) is netwerker en aanjager. Altijd al geweest, sinds ze als dealermanager computerapplicaties verkocht. „Ik stap overal op af. Als wij op bijeenkomsten zijn, spreek ik de bestuurders aan. En ik vind het leuk om maatjes met journalisten te worden.”
Het wordt een belangrijk jaar voor De Kwade Zwaan. Plannen voor het IJmeer en het Markermeer buitelen over elkaar heen. Eind dit jaar neemt het kabinet een definitief besluit over de toekomst van het gebied. De opinie onder veel bouwers, bestuurders en ook wel natuurbeschermers is dat er in de Randstad vrijwel geen ruimte is om forse aantallen huizen te bouwen, en dat IJmeer en Markermeer wellicht de oplossing kunnen bieden. En dat wij Nederlanders nu eens niet meteen moeten vervallen in de klassieke tegenstelling tussen economie en ecologie, maar met behoud van de waardevolle natuur een ‘schaalsprong’ moeten durven maken die de Randstad internationaal weer op de kaart kan zetten.
De drie weduwen gruwen ervan. Manja en Soemini wonen in Uitdam, het dorp gelegen tussen de Uitdammer Die in het westen en het IJmeer in het oosten. Thilde woont even verderop in het dorp Zuiderwoude. Ja, zeggen ze een tikje schuldbewust, ze komen op voor hun eigen omgeving. Manja: „Wij krijgen weleens te horen dat onze argumenten niet tellen, omdat wij onze eigen belangen nastreven. Omdat wij Nimby-gedrag vertonen. Not In My Backyard. Maar het gaat om veel meer dan ons eigen belang. We hebben het hier over een gebied dat voor heel veel mensen erg belangrijk is. Fietsen met de stad in je rug, noem ik het graag.”
En er is al zo veel verloren gegaan, zeggen ze. Amsterdam heeft het eerste deel van de wijk IJburg in het water gebouwd. Misschien begrijpelijk voor een stad als Amsterdam die elders geen ruimte meer had om uit te breiden. Maar ga eens op de dijk van Durgerdam iets verderop staan en je ziet hoe onherroepelijk de wijde blik over het IJmeer is verdwenen. Het forteiland Pampus is te zien. Maar de horizon is vervuild door het silhouet van hippe gebouwen. „Je bent daar al niet meer in het buitengebied, je hoort als pittoresk stukje bij de stad”, peinst Manja.
Baggerdepot
De Kwade Zwaan bestaat ruim tien jaar. De eerste actie was gericht tegen de bouw van een baggerdepot in het IJmeer. Vlak voor de oever van het huis van Manja zou het worden aangelegd. De dames hebben de plannen kunnen verijdelen. Ze verzamelden handtekeningen en deelden tandenstokers uit met als slogan: Laat je tanden zien en bescherm het IJmeer. Na het succes besloten ze hun actiegroep in leven te laten. Soemini: „Wij zwanen zijn gaan rusten en foerageren. Maar we zijn waakzaam gebleven. Wij zijn de wachters van het IJmeer. Zodra er weer plannen komen, beginnen we te sissen.”
Ruim vier jaar geleden was het weer zo ver. Ze kregen lucht van plannen om grote aantallen woningen te bouwen. Het natuurgebied dat het IJmeer en Markermeer samen vormen, moet een „ecologische oppepper” krijgen. Het „surplus” aan natuur moet de bouw mogelijk maken. Daar kan de „robuuste” natuur dan immers wel tegen, is de redenering. De zwanen geloven er niet in. Ze zijn boos geworden en ze zijn weer gaan sissen. Ze hebben tijdens het koude weer op het ijs gestaan en duizend handtekeningen van schaatsers opgehaald. Ze hebben een petitie opgesteld die moet leiden tot een burgerinitiatief in de Tweede Kamer. Houd het IJmeer open, heet de actie, onder het motto Bouwen tot de dijk en niet verder.
De strategie van de zwanen is in tien jaar dezelfde gebleven. Af en toe geld weten los te peuteren. Goed letten op nieuwe plannen. Bellen en spreken met invloedrijke kennissen bij ministeries. Afstappen op bestuurders en deskundigen. Manja trof op het ijs directeur Jan-Jaap de Graeff van Natuurmonumenten. De natuurorganisatie liet ruim drie jaar geleden al weten in te stemmen met grootschalige woningbouw rond het IJmeer. Ook de bouw van een brug tussen Almere en Amsterdam is bespreekbaar. Dit alles onder de voorwaarde dat er geld vrij komt om de natuur in en langs het IJmeer en Markermeer fors te verbeteren.
„Hij wilde op het ijs helaas geen handtekening zetten”, vertelt Manja. „Hij zei dat hij op een andere manier te werk wilde gaan. Nou, ik ben nog steeds lid van Natuurmonumenten, maar ik zou dit standpunt weleens aan de orde willen stellen in de ledenvergadering. Dat lijkt me wel zo democratisch.” Op nut en noodzaak van een „ecologische facelift” voor het gebied valt veel af te dingen. Soemini: „Er wordt steeds gezegd dat de natuur er hier slecht aan toe is. Maar dat valt reuze mee. Er zijn wat minder vogels dan dit natuurgebied eigenlijk zou moeten hebben. Maar het water is niet smerig. Je kunt hier heel goed zwemmen.”
Thilde trekt een vies gezicht en zegt: „Ze zijn nu al bezig om te kijken hoe ze de natuur hier kunnen verbeteren. Dat noemen ze dan de natuurfabriek.” Soemini: „Alleen de naam al.”
Dubbelstad
Amsterdam en Almere moeten naar elkaar toe groeien, is de idee. De gemeenten moeten een ‘dubbelstad’ worden. Jaren geleden al werd duidelijk dat Almere de honger naar woningen in de Randstad moet stillen. Almere wilde wel. Op voorwaarde dat er dan ook meer wegen en spoorlijnen tussen Amsterdam en Almere zouden komen. Een brug over het IJmeer misschien. Of een tunnel. En om de verbondenheid tussen de twee steden te accentueren, zou er een woonwijk voor de oever van Almere moeten komen. Almere Pampus.
De drie zwanen moeten er niets van hebben. Ze staan in de slaapkamer van Manja en wijzen naar de overkant van het IJmeer, waar windmolens staan en waar Almere ligt. Stel je voor dat daar straks in het water een woonwijk ligt. Manja: „Ik moet er niet aan dénken!”
We drinken weer koffie en eten stroopwafels. De zwanen hebben kennis genomen van het Nationaal Waterplan van staatssecretaris Tineke Huizinga (Verkeer en Waterstaat, ChristenUnie). Daarin staat dat het kabinet geen reden ziet het bouwen in het water onmogelijk te maken. Het noordelijke deel van het IJsselmeer moet worden gekoesterd als buffer voor zoet water. Maar het waterpeil van het zuidelijke deel, het IJmeer en het Markermeer, kan worden losgekoppeld van de rest van het IJsselmeer en dat maakt „grootschalige buitendijkse bebouwing” mogelijk langs de oevers van Amsterdam, Almere en Lelystad. De gemeente Amsterdam, Almere en Lelystad krijgen respectievelijk 350, 700 en 150 hectare ruimte voor dit soort bebouwing, staat in het plan.
Plicht
Het zal er niet van komen, denken de zwanen. Ze hebben de Europese wetten erop nageslagen. Ze hebben zich laten voorlichten door Chris Backus, hoogleraar bestuursrecht in Maastricht. En ze zijn tot de overtuiging gekomen dat Nederland de „plicht” heeft om Europese natuurgebieden zoals het IJmeer en Markermeer in stand te houden. Bouwen is alleen toegestaan, als daarvoor geen alternatieven zijn en als er sprake is van een „dwingend openbaar belang”.
Maar zo ver komt het niet, zeggen de zwanen. Want er zijn volop alternatieven. Vorige maand verscheen een studie van ‘groene’ organisaties in de omgeving, met onder meer Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten, waarin staat dat je veel woningen ook op het huidige Almeerse land kunt neerzetten. En als je zo graag rijke mensen wilt trekken die aan het water willen wonen, kun je het water van het IJmeer binnen halen door waterpartijen aan te leggen. Er ligt trouwens ook al een interessant plan, zeggen de zwanen, van een stedenbouwkundige en planoloog, Marlies van de Maarel, om veel extra water op Flevoland aan te leggen, en daar veel meer woningen te bouwen.
Zulke plannen zijn de zwanen uit het hart gegrepen. Manja: „Als heel Flevoland zou zijn volgebouwd, dan zou ik kunnen begrijpen dat er behoefte bestaat om in het IJmeer te bouwen. Maar dat is niet zo! Aan de oostelijke kant van Almere is nog ruimte genoeg!”
Het wordt een belangrijk jaar voor de zwanen. Ze hopen dat het verzet zal aanzwellen. Misschien met hulp van Bekende Nederlanders in hun omgeving, hoewel je daarmee moet oppassen want voor je het weet sta je bij het grote publiek te boek als „kakkers” die het zich kunnen permitteren de grote boze wereld buiten de deur te houden. Hoe dan ook, glimlacht Thilde: „We hopen op een zwaan-kleef-aan-effect.”