‘PVV en SP geven stem aan afkeer van globalisering’

Doe de opkomst van populistische partijen niet af als verwerpelijk, zegt hoogleraar Mark Bovens. Erken dat Europa een wig drijft tussen kosmopolieten en nationalisten.

Den Haag, 2 juni. De Partij voor de Vrijheid biedt een gezonde correctie op ons politieke systeem, want de afgelopen decennia is een belangrijk deel van het electoraat, vooral het lager opgeleide deel, zijn politieke vertegenwoordiging kwijtgeraakt.

Mark Bovens, hoogleraar bestuurskunde in Utrecht, is stellig. Partijen als de PVV, Trots op Nederland of de LPF worden, net als de SP, vaak weggezet als ‘populistisch’. Dat is negatief bedoeld: ze zijn manipulatief, simplificerend, spelen op effectbejag. Maar, zegt Bovens: „Als je ze neerzet als verwerpelijk hoef je niet meer na te denken over wat erachter zit.”

Nieuwe politieke scheidslijnen

In de campagne voor de Europese verkiezingen wordt volgens hem opnieuw duidelijk dat er nieuwe politieke scheidslijnen zijn ontstaan – en niet alleen in Nederland. Traditioneel is het onderscheid tussen confessioneel en niet-confessioneel en tussen links en rechts. Daar is een culturele scheiding bijgekomen, tussen ‘kosmopolieten’ en ‘nationalisten’. In een recent onderzoek heeft Bovens vastgesteld dat die tegenstelling vrijwel parallel loopt met het opleidingsniveau.

„Aan de ene kant staan de kosmopolitisch ingestelde burgers en partijen. Zij zijn voorstander van globalisering en europeanisering en accepteren of ondersteunen het multiculturalisme. Aan de andere kant heb je de meer nationalistische partijen en burgers. Die vinden dat de europeanisering en globalisering te ver en te hard zijn gegaan, dat nationale waarden en de nationale identiteit moeten worden benadrukt. Zij zijn eerder voorstander van monoculturalisme dan multiculturalisme.”

Die nieuwe scheidslijn verdeelt het politieke landschap anders dan voorheen. „Je ziet nu in de discussie over Europa dat partijen als de PVV en de SP veel gemeen hebben. Ze hebben allebei een meer nationalistische oriëntatie.”

'Europeanisering biedt geen voordelen'

De suggestie dat de aanhangers van de PVV en SP niet goed begrepen hebben wat Europa voor voordelen biedt, vindt hij te makkelijk. „Na het Europese referendum is wel gezegd: we hadden het beter moeten uitleggen. Dat miskent de verschillende belangen die op het spel staan. Voor hoogopgeleiden is europeanisering een zegen. Ze kennen hun talen en hun arbeidsmarkt strekt zich over heel Europa uit. Hun kinderen gaan in heel Europa studeren met behoud van hun studiebeurs.”

„Voor laagopgeleiden, en met name degenen die werken in de dienstverlening of met hun handen, biedt europeanisering helemaal geen voordelen. Ze krijgen meer concurrentie op de arbeidsmarkt. Hoogopgeleiden kunnen een Poolse schilder huren om hun huis op te laten knappen. Laagopgeleiden krijgen een pension met Polen naast zich of krijgen, als ze schilder zijn, concurrentie uit Polen. Grote delen van hun werkgelegenheid verplaatst zich naar lagelonenlanden. Geen wonder dat ze bezwaar maken. Dat is democratie, belangenstrijd.”

In de ogen van Bovens zijn de PVV en de SP nieuwe volkspartijen. „Ze zijn populistisch, in de beschrijvende zin van het woord: er is sprake van charismatisch leiderschap en er wordt een tegenstelling gecreëerd tussen de elite en het volk. Bovendien wordt gesuggereerd dat er een directe telefoonlijn is tussen de politieke leiding en de mensen in het land, zodat het geen zin heeft daartussen partijorganen te zetten, omdat die de communicatie kunnen verstoren. Het zijn technieken die ook ooit zijn gebruikt door de traditionele volkspartijen: PvdA, CDA, VVD. ’’

Diploma-democratie

Maar die zijn steeds meer de partij geworden voor de hoogopgeleiden. Zorgen van laagopgeleiden over europeanisering, immigratie, globalisering „werden weggezet als xenofoob, racistisch, achterhaald”. Die drie partijen konden hun traditionele achterban jarenlang verwaarlozen, omdat er geen concurrentie was. „Zo zijn de noden en wensen van 30 à 40 procent van het electoraat als niet-legitiem opzijgezet.”

Is het niet prettig als hoogopgeleide mensen aan het roer staan? „Het is handig om een goede kapitein te hebben. Maar over de bestemming van het schip moet iedereen kunnen meepraten. Kijk naar het Europa van de afgelopen veertig jaar. Dat is bepaald door academici: juristen, professoren en specialisten in Brussel, Straatsburg en Luxemburg. Daardoor is Europa een richting opgegaan die gunstig is voor hoogopgeleiden.”

In dat opzicht was het referendum over de Europese Grondwet volgens Bovens een mijlpaal. „Voor het eerst is Europa gepolitiseerd, uit de technocratische hoek gehaald van juristen en economen. Daarom vind ik de opkomst van de PVV niet per se negatief, ook al omdat die partij, net als de andere genoemde partijen, opereert binnen het parlementaire stelsel – in andere landen zie je populistische partijen en politici die zich juist uitdrukkelijk tegen het parlement keren.”