Vijf vragen over de verkiezingen in Iran

Teheran, 9 juni. Iran maakt zich op voor cruciale presidentsverkiezingen, vrijdag 12 juni. De hervormers Karroubi en Mousavi staan tegenover president Ahmadinejad.

1. Wie zijn de kandidaten?

Twee facties, met botsende ideeën hoe het land moet worden bestuurd, binden de strijd aan over onderwerpen als de slechte economie, persoonlijke vrijheden en relaties met de Verenigde Staten. Elke factie denkt dat het land en islamitische systeem gedoemd zullen zijn als de tegenpartij wint.

De eerste factie, waarvan de hervormers Mir Hossein Mousavi en Mehdi Karroubi vertegenwoordigers zijn, wil Iran uit zijn internationale isolement halen en bepleit meer persoonlijke vrijheden. De andere factie, van de conservatief en huidige president Mahmoud Ahmadinejad, wil dat Iran plaatsneemt tussen de wereldmachten en richt zich binnenlands op de armen.

Een vierde presidentskandidaat, Mohsen Rezaei, is net als Ahmadinejad een conservatief.

2. Wat zijn de inhoudelijke verschillen tussen de kandidaten?

Ahmadinejads belangrijkste rivaal, ex-premier Mousavi, wordt gesteund door de immens populaire ex-president Mohammad Khatami. Hij zet zich neer als een middenfiguur die met alle facties kan opschieten. Hij heeft opgeroepen tot stopzetting van de impopulaire controles op kleding door de moraliteitspolitie, maar zegt ook – net als Ahmadinejad – dat er meer aandacht moet komen voor de armen.

Op binnenlands terrein presenteert Karroubi zichzelf als voorvechter van burger- en mensenrechten. Hij belooft alle Iraniërs aandelen in de olie-industrie.

Karroubi en Mousavi kritiseren elkaar niet en hebben zelfs gezamenlijke verkiezingscomités in bepaalde steden. „Er zijn maar weinig echte verschillen tussen de twee uitdagers. Ze willen een andere regering dan die van Ahmadinejad, dat is hun belangrijkste punt”, zegt Gholam Hussein Karbaschi, ex-burgemeester van Teheran en hoofd van Karroubi’s campagne. Ze worden gesteund door een ad-hoccoalitie van belangrijke geestelijken en ervaren politici. Deze groepen, die elkaar in het verleden vaak bestreden, hebben nu een gezamenlijk doel: voorkomen dat Ahmadinejad nog een termijn aan de macht blijft.

Ahmadinejad presenteert zichzelf als een man van het volk. Zijn politiek van materialistische voorspoed heeft wellicht geleid tot hoge inflatie, maar ook tot een stijging van lonen, pensioenen en projecten in economisch achtergestelde gebieden. Hij wordt gesteund door een invloedrijke groep fanatieke geestelijken en militaire commandanten die een grotere rol voor de islam in de samenleving bepleiten. Daarnaast vinden ze dat het land ten koste van alles – ook democratie – moet worden beschermd tegen buitenlandse dreigingen.

3. Zal een Iran met een van de hervormers aan de macht een andere internationale koers varen?

Het buitenlandbeleid wordt niet door de president uitgezet maar door de Leider, ayatollah Ali Khamenei. Daarom zijn er slechts cosmetische verschillen tussen de kandidaten als het gaat over het nucleaire programma en erkenning van Israël.

Mousavi en Karroubi benadrukken dat ze de toon maar niet de inhoud van het buitenlandbeleid zullen veranderen. Zij zullen Iran niet laten stoppen met het verrijken van uranium, zoals de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties eist. Evenals Ahmadinejad zijn ze bereid om met de Verenigde Staten te praten, mits dat land zijn politiek verandert. Evenmin als alle andere Iraanse politieke leiders erkennen ze de staat Israël.

Karroubi, een geestelijke en ex-parlementsvoorzitter, zegt in een interview dat hij „de wereld zal overtuigen van het vreedzame karakter van ons nucleaire programma” als hij president wordt. Mousavi is van plan „garanties” aan de wereld te geven om te bewijzen dat Iran geen plannen heeft om een atoombom te bouwen.

4. Hoe verloopt de verkiezingscampagne?

Op 3 juni zagen veertig miljoen Iraniërs het ene taboe na het andere sneuvelen tijdens een verkiezingsdebat op de staatstelevisie tussen Ahmadinejad en zijn belangrijkste rivaal, Mousavi. Ahmadinejad zette zijn hervormingsgezinde tegenstander weg als een pion van een corrupte elite die buigt voor westerse druk. Mousavi omschreef de president als iemand die Iran richting dictatuur duwt.

5. Hoe democratisch is Iran?

Iran is een democratie binnen een dictatuur. Bij algemeen kiesrecht worden onder andere een president, een parlement en gemeenteraden gekozen. Maar de benoemde Leider van de natie, sinds 1989 ayatollah Ali Khamenei, heeft de oppermacht.

De Leider heeft de strijdkrachten, de inlichtingendiensten, de rechterlijke macht en de staatsomroep in zijn portefeuille. Hij bepaalt de koers van de buitenlandse politiek. De president heeft de dagelijkse leiding. Als hij de steun heeft van de Leider kan hij daarin ver gaan.

De presidentsverkiezingen worden beslist als een kandidaat meer dan 50 procent haalt. Anders komt er een tweede ronde tussen de nummers 1 en 2 op 19 juni.