Lowlands University: Eet je afval op!
Organisator Coolpolitics laat wederom zien dat festivalgangers niet alleen voor beer and beats komen. Toen bleek dat zelfs politici een tent vol kunnen krijgen, herhaalde de organisatie dit kunstje met wetenschappers.
Het publiek
Het is even voor half twee in de middag. Over enkele ogenblikken begint het tweede college op de Lowlands University. Voor de Echo-tent op het festivalterrein in Biddinghuizen ploffen de ‘studenten’ alvast neer in het gras. Het belooft druk te worden. Temidden van de zittende menigte staat een meisje. Ze is diep verzonken in een boek, de wereld om haar heen ontgaat haar. Op een paar meter afstand zijn een jongen en twee meisjes met elkaar in gesprek. “Vanavond is de maansverduistering”, leest het ene meisje op uit festivalkrant Lowlands Paradise. “Oh!”, reageert haar vriendin enthousiast. De jongen vraagt zich hardop af of er alleen sprake kan zijn van een maansverduistering bij volle maan. “Anders werkt het toch niet?” Dit is het publiek dat je verwacht bij een buitenschoolse lezing. Nieuwsgierig en geïnteresseerd. Toch leert een blik op de andere ‘studenten’ dat het om gewone festivalgangers gaat, die nippend van het bier met elkaar praten en lachen. Het enige wat ze onderscheidt van de rest, is dat ze niet op weg zijn naar het optreden van de hardcore punk band Fucked Up of het concert van de Zweedse zangeres Lykke Li. Dat belooft immers meer spektakel. Ze verkiezen een lezing van een Duitse scheikundige boven de bands die op menig lijstje als ‘niet te missen’ staan aangevinkt. Dat mag bijzonder heten.
‘Please, stand up!’
Klokslag half twee haasten de bezoekers zich naar binnen. In nog geen tien minuten zijn de honderden stoeltjes nagenoeg bezet. Als de ‘rector magnificus’, een heer met een hoge hoed, hard met zijn stok drie keer op het podium tikt is het ineens muisstil. “Please stand up!”, zegt hij kordaat. Een bevel dat door iedereen braaf wordt opgevolgd.
‘Jullie zijn met teveel!’
Als Michael Braungart, scheikundige en professor in de procestechnologie, plaatsneemt achter een kolossaal spreekgestoelte – dat tevens dienst doet als projectiescherm – vallen de ‘studenten’ even uit hun rol. Braungart krijgt van een gillend en joelend publiek een onthaal waar menig popster jaloers op zal zijn. Braungarts welkomstwoord is echter minder hartelijk: “Jullie zijn met teveel. Ik zie overpopulatie!”
‘Ik heb Homo sapiens’
De professor deelt het publiek op ernstige toon mee dat met het groeien van de menselijke soort we de afgelopen eeuw de helft van de apen hebben verloren. En dat niet alleen. “Ook zeventig procent van de dolfijnen en vrijwel alle grote, gevoelige dier- en plantensoorten.” Jullie zijn slecht voor onze planeet, luidt het verwijt van Braungart, die in zijn jongere jaren actie voerde namens Greenpeace. Dat deze daad niet zonder gevolgen zal blijven, illustreert hij met een mop. “Twee planeten komen elkaar tegen. Zegt de een tegen de ander: ‘Wat zie je er slecht uit.’ De ander beaamt dit. ‘Ja, ik heb Homo sapiens.’ Dat heb ik ook gehad, zegt de ander. ‘Maar wees gerust, het zal verdwijnen.’”
Van wieg tot wieg
Tot zover de inleiding over ‘het einde der tijden’, want eigenlijk wil Braungart daar niet mee geafficheerd worden. Hij is onheilsprofeet af. Sinds het verschijnen van zijn boek ‘Cradle to Cradle: Remaking the Way We Make Things’ (2002) profileert hij zich wereldwijd als een wetenschapper die niet alleen vertrouwt op de techniek, maar ook zegt de oplossing in huis te hebben. Zijn visie, Cradle to Cradle (van wieg tot wieg), gaat verder en is op fundamentele punten strijdig met de bekende duurzaamheidsgedachte van de commissie-Brundtland uit 1987.
Waar de commissie opriep tot minder consumeren en het voorkomen van aantasting van de noden van toekomstige generaties, daar moedigt Braungart juist consumptie aan. Maar dan wel op een andere, intelligentere manier: de mensheid moet volgens Braungart niet zozeer streven naar het “minder slecht maken” van producten, bijvoorbeeld door gebruik te maken van schonere grondstoffen, maar producten zo maken dat er geen restafval van komt. Ofwel, dat bijvoorbeeld een gebruikte schoen voor honderd procent kan reïncarneren in een tas.
Duurzaam is uitstel van executie
Braungart vindt ‘duurzaam’ eigenlijk maar een vies woord. Een soort ‘uitstel van executie’-filosofie die de weg van “cradle to grave” (van wieg tot graf) alleen maar langer en lijdzamer maakt. Ook Al Gore, de voormalig Amerikaans presidentskandidaat die stad en land afreist om overheden tot duurzaam beleid te bewegen, zit volgens Braungart op een dood spoor. De professor citeert een uitspraak van Gore waar hij het pertinent mee oneens is: “Er is geen crucialer doel, dan het stabiliseren van de menselijke populatie.”
Wat dat betreft is Braungarts boodschap een stuk positiever: met zijn Cradle to Cradle-filosofie (C2C) streeft hij naar een situatie die de toekomstige generatie van nog meer mogelijkheden kan voorzien. Gekscherend noemt hij zijn C2C-filosofie ook wel de Noodle to Noodle-methode. Een deeghapje waarin allerlei ingrediënten zijn verwerkt en geen specifiek recept of verschijningsvorm heeft.
Zijn we wel met teveel?
De vraag of er sprake is van overbevolking trekt Braungart ernstig in twijfel. “Zijn we wel met teveel? Hoe kan het dan dat alle insecten op aarde vijf maal zoveel biomassa hebben dan alle mensen bij elkaar?” Het antwoord heeft hij paraat: “Zij maken geen rotzooi, ze werken hard. Zonder problemen zitten ze met driehonderd soorten in een boom.” De mens moet dus net als de insect leren dingen te composteren. Afval omzetten in voedingsstoffen ten behoeve van een nieuw product. Wie spreekt over overbevolking, zo waarschuwt Braungart, legt zich eigenlijk neer bij het feit dat er de afgelopen jaren vijf miljoen kinderen zijn gestorven wegens gebrek aan schoon drinkwater. Van dat afschuiven van problemen op iets vaags als overbevolking, wordt Braungart droevig. “Die gestorven kinderen hadden net als jullie een naam, een eigen identiteit, gevoelens, die hadden ook wel naar Lowlands gewild! Maar we hebben ze niet geholpen, omdat het er teveel waren.”
Menselijke waardigheid
Hier komt de wetenschapper, wiens idealen tot ver buiten het lab reiken, tot een cruciaal punt in zijn betoog. Namelijk zijn angst voor het verliezen van de menselijke waardigheid. “Van alles wat ons tot mens maakt.” Als ergens een tekort aan is, zegt Braungart, dan zal de meerderheid de minderheid naar het leven gaan staan. Bijvoorbeeld diegenen met toevallig een ander kleurtje. De duurzaamheidsgedachte die nu gepropageerd wordt is volgens Braungart een glijdende schaal. Wie consequent handelt naar deze filosofie, zal er volgens de wetenschapper uiteindelijk mee in moeten stemmen dat mensen in quarantaine gezet worden als hun ecologische voetafdruk het jaar ervoor te groot is geweest. Een comateuze toestand, dat is waar het duurzaam denken volgens Braungart toe zal leiden.
‘We moeten alles opnieuw uitvinden’
Braungart beseft dat zijn Cradle to Cradle-verhaal nogal botst met de heersende economische orde. Een systeem waarin grondstoffen gewonnen worden om nieuwe producten te maken die uiteindelijk (voor een deel) op de storthoop belanden. Het zit niet in onze genen om “iets terug te geven aan de natuur”. Om daar verandering in te brengen, moeten we volgens Braungart “alles opnieuw uitvinden”. ‘Re-inventing everything’ is tevens de slogan van Braungarts onderzoeksgroep Environmental Protection Encouragement Agency (EPEA) in Hamburg. Het is Braungarts manier om zijn gelijk te bewijzen. Eén van zijn uitvindingen is een honderd procent composteerbaar T-shirt. “Het eerste shirt dat goed is voor je huid”, aldus Braungart. De wetenschapper droomt van kledingstukken die je kan opeten zodra ze versleten zijn. Niet bij wijze van spreken, maar echt. Dat je je schoen kunt verpulveren en vervolgens ’s ochtends door de muesli kan roeren. “We moeten alles opnieuw uitvinden”, herhaalt hij keer op keer. “Het gaat niet om duurzaamheid!”
‘Ontwerp gebouwen als bomen’
De her-uitvinder laakt ook het idee van de ecologische voetafdruk, de zogenaamde footprint; een methode om je (negatieve) impact op de natuur te berekenen. Braungart gelooft juist in een positieve voetafdruk: naar voorbeeld van insecten, die gewoon door te leven en te verbruiken een toegevoegde waarde leveren, het ecosysteem weer naar de status quo brengen. Dat verklaart misschien ook waarom de ondertitel van Braungarts boek in het Nederlands ‘afval = voedsel’ luidt. Hoe radicaal Braungart in zijn filosofie gelooft, blijkt als hij het idee naar voren brengt “gebouwen als bomen te ontwerpen”. Saillant detail: als voormalige Greenpeace-activist lééfde hij een tijdje in een boomhut. Uit protest.
‘We hebben jou als wetenschapper nodig’
Met zijn pleidooi voor ‘re-inventing everything’ wist Michael Braungart de zaal vijftig minuten lang stil en geboeid te houden. In een snikhete tent, waar alleen wapperende programmaboekjes voor verkoeling zorgden. Maar ondanks de multimediale presentatie, bleef het een echt hoorcollege. Er was geen gelegenheid tot vragen stellen. Toch weerhield deze opstelling hem er niet van het slotwoord aan zijn toeschouwers wijden. “We hebben goede advocaten, slimme MBA’s, maar nauwelijks bewonderenswaardige wetenschappers. Daarom hebben we jou als wetenschapper, als architect nodig. Er is geen toekomst zonder jullie.”
Naar goed festivalgebruik steekt hij nog de draak aan met president George W. Bush. Van dit soort domme leiders hoeven we niets te verwachten, stelt hij. Met de woorden “So it’s up to me” geeft hij zijn ambities prijs: Al Gore is uit, luister naar Michael Braungart, de nieuwe schaduwpresident.
‘Maak plezier’
Echter, bezwerend is zijn betoog allerminst, want in Braungarts wereld hoeven mensen niet op een houtje te bijten en geitenwollen sokken te dragen. “Maak plezier, geniet van je leven!” De ‘studenten’ van Lowlands University beantwoorden dit met een luid applaus, en zullen in ieder geval die laatste opdracht nog anderhalve dag in de praktijk brengen.