Falend beleid bracht PCM aan rand afgrond

Mediabedrijf PCM Uitgevers heeft de afgelopen jaren honderden miljoenen euro’s verspild aan een overbodige overname door het Britse private equity-fonds Apax.

Amsterdam, 16 dec. Het was eigenlijk niet nodig. Er werden honderden miljoenen euro’s mee verspild. En het bracht een „instituut” binnen het Nederlandse medialandschap aan de rand van de afgrond.

In 2004 kocht het Britse private equity-fonds Apax een meerderheidsbelang in PCM Uitgevers, een toonaangevende uitgever van boeken en kranten, met titels als de Volkskrant, NRC Handelsblad en nrc.next. In 2007 verkochten de Britten hun PCM-aandelen weer.

Winst voor Apax: 131 miljoen.

Kosten voor PCM Uitgevers: 300 miljoen euro.

„Weggegooid geld”, zeggen de onderzoekers W. van Andel en J. den Hoed, die in opdracht van de Ondernemingskamer de gang van zaken rond PCM hebben onderzocht. Als gevolg van de Apax-deal is in totaal 300 miljoen euro aan derden betaald „welke betalingen op geen enkele wijze in positieve wijze hebben bijgedragen aan de onderneming PCM”.

Vorig jaar stapten de vakbond FNV Kiem en de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) naar de rechter om helderheid te krijgen over de gang van zaken rond de verkoop van PCM aan Apax. Gisteren maakte de Ondernemingskamer het onderzoek openbaar.

De conclusies zijn somber.

De deelname van Apax heeft PCM niet alleen honderden miljoenen gekost, maar leverde per saldo „weinig tot niets positiefs” op, zeggen de onderzoekers.

Het idee was dat Apax geld zou meebrengen om PCM te laten groeien. Met het Britse geld zouden boekenuitgeverijen overgenomen kunnen worden. Door deze ‘basisverbreding’ zou PCM minder afhankelijk worden van de conjunctuurgevoelige kranten. De omzet zou bijna verdubbelen tot een miljard euro. Dan zou het bedrijf naar de beurs gaan.

Maar dat gebeurde niet.

Geen enkele uitgeverij werd tijdens de Apax-periode gekocht. Toen PCM in 2004 de uitgeverij Veen Bosch & Keuning wilde kopen, mocht er van Apax niet meer geboden worden dan 120 miljoen. Dat was te weinig: ‘VBK’ ging aan de neus van PCM voorbij. Ook de omzet steeg niet of nauwelijks. Over de beursgang heeft niemand het meer.

Wat wel steeg, waren de schulden van het bedrijf: van 40 miljoen euro in 2004 tot 400 miljoen bij het uitstappen van Apax in 2007. De rentelasten van die schuld waren zó hoog, dat het bedrijf onderdelen moest verkopen om het hoofd boven water te houden. In 2008 deed PCM de educatieve uitgeverij Thieme Meulenhoff van de hand. Net op tijd, schrijven de onderzoekers: na het uitbreken van de kredietcrisis zou er geen koper meer te vinden geweest zijn. In dat geval, stelt het rapport, was PCM „niet meer in staat geweest om aan haar rente- en aflossingsverplichtingen te voldoen en was zij direct in haar continuïteit bedreigd geweest”.

Wie is daar nu voor verantwoordelijk?

Niet Apax, zeggen de onderzoekers. Private equity heeft de afgelopen jaren een bijzonder slechte naam gekregen. Maar voor PCM gaat de metafoor van durfkapitalisten die als ‘sprinkhanen’ de onderneming kaalvreten, niet op, vinden de onderzoekers. Apax heeft „in grote lijnen gehandeld zoals van een private equity- investeerder verwacht mag worden”.

Maar wie is er dan wél verantwoordelijk voor de gang van zaken rond PCM?

In hun rapport oefenen de onderzoekers zware kritiek uit op het management van PCM en de belangrijkste aandeelhouder voor en na het Apax-avontuur: de Stichting Democratie en Media (SDM).

Tussen die twee partijen bestonden grote spanningen. SDM, voortgekomen uit de Stichting het Parool, zag eigenlijk niets in de plannen voor ‘basisverbreding’, die ten koste zou gaan van de kranten. De raad van bestuur onder leiding van Theo Bouwman zag de ideële stichtingen (behalve SDM de Stichting de Volkskrant en de Stichting ter Bevordering van de Christelijke Pers in Nederland) steeds meer als sta-in-de-weg.

Tegen deze achtergrond werd in 2004 gezocht naar een private investeerder. Maar de partijen die de voorkeur hadden van bestuursvoorzitter Bouwman werden door SDM afgeschoten. SDM, schrijven de onderzoekers, trok „het initiatief in het verkoopproces naar zich toe”. SDM wilde Apax. En volgens de onderzoekers legden de raad van bestuur en de raad van commissarissen de stichting vervolgens niets in de weg. „Omdat men dan in ieder geval van SDM als meerderheidsaandeelhouder af was”, aldus het rapport.

Wat de financiële gevolgen zouden zijn, werd nooit onderzocht, schrijven de onderzoekers. Ook niet of de overname überhaupt nodig was.

Nee, concludeert het rapport. PCM had ook zelfstandig genoeg geld kunnen lenen om uitgeverijen te kopen, of te investeren in de dagbladen, zoals SDM graag wilde. De onderzoekers rekenen dat zowel het PCM-management als de Stichting Democratie en Media zwaar aan. Bij de rol van de raad van bestuur en raad van commissarissen „kunnen vraagtekens geplaatst worden”. SDM heeft „blijk gegeven onvoldoende besef te hebben van de rol die haar als grootaandeelhouder van PCM past”.

Zowel het management als de stichtingen werden financieel beter van de deal met Apax. Vijf managers, onder wie Theo Bouwman en zijn opvolger Ton aan de Stegge, hadden aandelen gekregen in het bedrijf. Toen de Britten uitstapten, leverde dat miljoenen op. En hoewel de SDM de PCM-aandelen voor een hoge prijs terugkocht, is het saldo positief: ruim 100 miljoen euro.

„Gelet op wat er gebeurd is”, schrijven de onderzoekers, zou het geen gek idee zijn om dát bedrag „weer ter beschikking te stellen aan de onderneming”.