Politiek is niet het centrum van het samenleven

Als de wind van de verandering gaat waaien, bouwt de een muren en de ander windmolens. Niet iedereen reageert hetzelfde op een crisis en niet iedere reactie is een adequate. Het is daarom goed een situatie eerst grondig te analyseren en pas van daaruit te reageren.

De kredietcrisis waarin een groot deel van de wereld terecht is gekomen beproefd de fundamenten van het systeem. Gaan wij hetzelfde meemaken als het communistisch systeem in de jaren tachtig? Zijn de fundamenten rot? In menig analyse vallen woorden als einde van een tijdperk, morele crisis, perverse managers, corrupte producten.

Het Angelsaksisch vrije markt denken wordt afgeschreven en het Rijnlandsmodel, de sociale markteconomie op het schild geheven. Al ben ik een groot voorstander van het Rijnlandse model, het gaat mij allemaal even te snel.

Het op een hoop gooien van het Rijnlandsmodel en de sociale markteconomie klopt al niet. Het Rijnlandse model stelt de verantwoordelijke burger en zijn verbanden centraal, kort gezegd het maatschappelijk middenveld. Zij gaat uit van het zelflerende en zelforganiserende vermogen van de samenleving. Leiderschap heeft hierin een heel andere invulling dan nu dominant is. Staat en Markt zijn dienende instanties. Subsidiariteit is het bestuurs- en ordeningsmodel. De accenten worden duidelijk anders gelegd dan in een sociale markteconomie, waar de Staat een sterke functie heeft tegenover de markt en samenleving.

Het denken over het Rijnlands model heeft decennia stil gelegen of is in ieder geval niet zo uitgediept als het Angelsaksische denken. De context is te sterk veranderd om zo maar even terug te grijpen op oude modellen. We leven in een globaliserende en technisch georiënteerde wereld. Daarnaast zit het Angelsaksisch denken diep in onze samenleving. Het is met veel meer verweven dan enkel de economie, onze opvatting over besturen en managen is doordrongen met het Angelsaksische denken. Omdat de markt als een neutraal gegeven wordt neergezet, wordt er enkel op zogenaamde neutrale begrippen gestuurd: cijfers. Nog even afgezien van het feit dat dit geen neutraal standpunt is, versterkt dit denken natuurlijk nooit dragende waarden als vertrouwen, betrokkenheid, verantwoordelijkheid, dienstbaarheid, enz.

De organisaties van het maatschappelijk middenveld, het hart van het Rijnlandse model, zijn naar het Angelsaksische denken gemodelleerd en ingericht. Denk alleen al aan het heersende bestuursmodel waar het echte besturen weggezet is in een Raad van Toezicht. De overheid bestuurt en handelt vanuit dit denken (New Public Management). Binnen het Angelsaksische denken heersen parameters als: rendement, instrumentalisering, beheersing. Het gaat niet om de inhoud, om het vakmanschap, om de invulling van verantwoordelijkheid; het gaat niet om de bezieling van mensen, maar om de vaardigheid van het beheersen van het proces. Het is de protocollisering van het denken, zoals D66 graag uitdraagt.

De crisis is niet alleen met het verhangen van naambordjes te pareren. We moeten naar een fundamentele doordenking van de uitgangspunten van onze samenleving. Het roepen dat wij nu gaan bouwen aan het Rijnlands model is niet voldoende.

Zoals gezegd is de sociale markt economie niet hetzelfde als het Rijnlands model. De eerste is dominant geweest in West Europa, mede door de invloed van het socialisme. Politiek is een kwestie van willen, schreef de sociaal-democraat Olaf Palmen in 1970. Dit is niet alleen het credo van de sociaal-democratie, maar het voluntarisme is de voortdurend dreigende zonde van het moderne denken over de samenleving. Hiermee wordt de sturende instantie van de samenleving beschouwd als staande buiten deze samenleving; de samenleving zelf verschijnt als materiaal. Het leidt tot een visie waarin steeds hoge idealen botsen op de weerbarstige realiteit, het vergaande visioen strandt telkens weer in praktische onvermogen. Want een Staat loopt altijd achter op de ontwikkelingen binnen de samenleving. Een Staat kan het denken en leven van mensen niet overnemen. We hebben gezien hoe zeer een totale Verzorgingsstaat het samenleven afbreekt en op termijn onhoudbaar is.

Wij zien de negatieve kanten van de sociale markt economie de laatste decennia in de crisis die de multiculturele samenleving heeft voortgebracht.

De lege Staat brengt zelf geen samenleven voort. Een inburgeringcursus tackelt de problemen rond integratie niet. Het heeft geleid tot de bureaucratische Verzorgingsstaat, het doorslaan van het denken dat de Staat alles wel in goede banen kan leiden. Maar de politiek is niet het centrum van het samenleven.

Met alle problemen van de laatste maanden en het optreden van Wouter Bos als het prototype van een apparatsjik in de oude sociaal democratische reflex, maar waar zelfs VNO-NCW op dit moment om smeekt, lijkt het er op dat wij niets van het verleden geleerd hebben. Alsof de Staat de rol van de samenleving en/of van de markt kan overnemen. In communistische landen werd dit als het resultaat van objectieve historische wetten neergezet en gedoceerd aan alle universiteiten. Iedere vijfjaar werden de nieuwe plannen gepresenteerd, totaal los van de echte wereld.

Dezelfde argumenten gebruikten de aanhangers van het vrije markt denken voor de staving van hun theorieën en na de val van de muur met nog meer stelligheid. Op basis van deze argumenten worden nu miljarden in de economie gepompt. Durft Bernard Wientjes ons zijn persoonlijke garantie te geven dat dit geld goed terecht komt? Al die miljarden steun de afgelopen maanden hebben het vertrouwen niet versterkt, integendeel onze economie gaat nog steeds achteruit. Het zijn dezelfde mensen die vorig jaar nog hosanna hebben gezongen voor de Vrije markt, die nu nog harder hosanna roepen voor het ingrijpen door de overheid.

Wat vorige jaar een doodzonde was, is nu het middel van de verlossing? Het lijkt mij erg gevaarlijk om nu al de mogelijkheden te gebruiken en over een jaar als we beter weten wat de goede reactie is met lege handen te staan.

Dit kabinet is nog niet zo dom.

Beide samenlevingsmodellen hebben hun failliet laten zien. Het is tijd voor een meer grondige analyse, waarbij wij het hele denken over samenleving, staat en economie onder de loep moeten nemen. Want de instrumentele rationaliteit, waarop zowel het communisme en het neoliberalisme zich beroepen, heeft als negatieve kant dat het denkt te denken vanuit

objectiviteit. Alsof er enkel maar cijfers zijn waarop wij kunnen en moeten sturen. En een goede of slechte van een samenleving afhangt van het adequaat uitvoeren van de modellen of procedures. We weten toch beter. Vertrouwen wat nu zo gevraagd is, kan niet worden afgedwongen, wel gestimuleerd.

Zoals gezegd staat binnen het Rijnlandsmodel de samenleving zelf centraal. Zij heeft het primaat van handeling. Hier vindt ook de verankering plaats van de politiek en de economie. Het is dé samenleving waar de veranderingen plaats vinden. Hier delen mensen hun waarden, nemen hun persoonlijke verantwoordelijkheid en leren van elkaar. Het zelflerende, het zelforganiserende vermogen van mensen is moeilijk te onderschatten. Kijk maar hoe veerkrachtig een samenleving kan zijn als staten falen.

Er is altijd meer samenleving dan wij denken. Dit betekent bijvoorbeeld dat wij de samenleving niet solidair hoeven te maken, maar dat verbondenheid moet worden blootgelegd als de grondslag van de samenleving. Vervolgens is de vraag hoe deze verbondenheid het best kan worden uitgedrukt en bevorderd.

Precies hier ligt uiteindelijk een principieel verschil tussen het Rijnlandsmodel en het communitarisme van Amitai Etzioni. Voor Etzioni is gemeenschap een doel dat op morele gronden gewild moet worden, binnen het Rijnlandse model is het een gegeven!

Voor de analyse van de kredietcrisis betekent dit de onmogelijkheid te volstaan met de makkelijke vraag naar de oorzaken van de ontsporing en het zoeken naar mogelijkheden om herhaling ervan te voorkomen, bijvoorbeeld in wetgeving en maatschappelijke moralisering en disciplinering. Wat we moeten begrijpen is dat een systeem dat eerst de economie tot ongekende hoogten opjaagde waarin private vices dus inderdaad public virtues leken (laat de top voor de bonussen gaan, dat levert betere bedrijven op. De eigen hebzucht als publieke deugd) tegelijkertijd de economie grotendeels onzichtbaar ondermijnde. Jeroen Smit laat dit in zijn boek De prooi op een sublieme manier zien.

Het Rijnlandse model stelt dat een economie altijd in de plaatselijk/regionale maatschappij geworteld moet zijn. Zij is een onderdeel van de samenleving en niet andersom. Om het concreet te maken: een bank moet zich verbinden met zijn spaarders en omgekeerd, spaarders moeten eisen dat er ook regionaal iets met hun geld gebeurd. Iemand die voor zijn pensioen spaart, wil een goed pensioen. Hij wil tegelijkertijd een omgeving waar hij goed kan leven, een land waar woningen zijn voor zijn kinderen, goed onderwijs voor zijn kleinkinderen, etc.

Natuurlijk mag hij investeren in hedgefunds in China, maar het is logischer te investeren in woningbouw in zijn gemeente, in de waarde van een leefbare en veilige leefomgeving. Daar kun je niet alleen de overheid voor laten opdraaien. Als bij de pensioenopbouw maar één waarde telt en wordt beloond, moet je niet verbaasd zijn dat andere waarden uit het oog verdwijnen. Het gaat niet om het belonen van sociaal en het bestraffen van asociaal gedrag. Het gaat misschien wel op een bepaalde manier om het her-denken van het woekerverbod in de zin dat in plaats van de abstracte geldmakerij we opnieuw nadenken over hoe wij niet de abstracte verrijking, maar de concrete verhoging van de levenskwaliteit sturend laten zijn.

Een economisch systeem dat dit soort logisch gedrag niet afleert, maar bevordert, daar gaat het binnen het Rijnlandse model om. Mensen hun verantwoordelijkheid niet afnemen, maar juist faciliteren om die verantwoordelijkheid te kunnen nemen. En dat schept vertrouwen.

Hein Pieper is directeur VKMO (Verband Katholiek Maatschappelijke Organisaties)


U kunt hier reageren op dit artikel.