‘Sluiting gevang gaat niet vanzelf’
Den Haag, 21 jan. President Obama wil snel de gevangenis op Guantánamo Bay sluiten. Dat is politiek, juridisch en logistiek niet eenvoudig.
Het zal niet gemakkelijk worden voor president Obama om de gevangenis Guantánamo Bay te sluiten, zegt John Bellinger. Hij was de afgelopen vier jaar juridisch adviseur van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice. Toen president Bush in 2006 zei de omstreden gevangenis te willen ontmantelen, onderzocht Bellinger hoe dat zou moeten.
Obama vroeg gisteren, enkele uren na zijn inauguratie, om het stilleggen van alle lopende processen op Guantánamo Bay. „In het belang van het recht”, schreef hij. Want de meeste vermeende Al-Qaeda- en Talibaanstrijders die sinds januari 2002 op de basis in Cuba gevangen worden gehouden, zijn nooit aangeklaagd.
Als Obama’s verzoek wordt ingewilligd door de militaire rechters op Guantánamo betekent dat dat er de komende 120 dagen geen enkel proces wordt gehouden op de basis, en dat geen van de gevangenen kan worden aangeklaagd voor terreurdaden.
Haast was geboden. Over zeven dagen moet de rechtszaak beginnen tegen de Afghaanse Canadees Omar Khadr, die vijftien was toen hij in 2002 door de Amerikanen werd opgepakt. Hij wordt ervan verdacht een granaat te hebben gegooid naar een Amerikaanse legerarts. Nu hebben Obama en de zijnen tot 20 mei om te besluiten hoe ze de omstreden terreurgevangenis kunnen ontmantelen.
„Ook wij hebben diverse stappen ondernomen”, zegt Rice’ juridisch adviseur Bellinger. Twee dagen voor de machtswisseling was hij in Den Haag. „Zo is het aantal gedetineerden op Guantánamo verminderd.” In 2003 zaten er naar schatting 780 mannen gevangen, nu zijn dat er nog 250. Maar, zegt Bellinger, „het feit dat wij de afgelopen jaren niet in staat zijn geweest om Guantánamo te sluiten, laat zien hoe moeilijk het is”.
Enkele hoogleraren die Obama adviseren, zeggen dat sluiting van Guantánamo minstens een jaar zal duren. En zelfs advocaten van de gevangenen en mensenrechtenorganisaties beseffen dat de sluiting van Guantánamo „niet in een handomdraai” zal gaan, zegt Jennifer Daskal van Human Rights Watch.
De politieke, juridische en vooral logistieke problemen waar Obama mee te maken krijgt, zijn groot. In de gevangenis op Guantánamo Bay zitten naar schatting nog 250 gevangenen, van wie er 23 zijn aangeklaagd. Onder hen Khalid Sheikh Mohammed, het zelfverklaarde brein van de aanslagen van 11 september 2001.
Van 60 gevangenen hebben de Amerikanen vastgesteld dat ze kunnen worden gerepatrieerd, hetzij naar hun thuisland, hetzij naar een land dat hun asiel wil geven als het risico bestaat dat zij in hun eigen land worden gemarteld. Vooralsnog is alleen Portugal daartoe bereid. Duitsland denkt na.
De overige vermeende Al-Qaeda- en Talibaanstrijders kunnen niet zomaar worden vrijgelaten, vinden de VS. Het bewijs tegen hen zal opnieuw moeten worden bekeken. Een deel van het bewijs is onder druk verkregen. Om veiligheidsredenen hebben Obama en de zijnen pas inzage in het bewijsmateriaal gekregen vanaf het moment dat hij werd beëdigd.
Ook de berechting van de verdachten is niet eenvoudig. Een verdachte krijgt geen inzicht in de bewijzen die tegen hem worden aangevoerd en de communicatie met zijn advocaat is niet vertrouwelijk. Alle deelnemers, van rechters tot jury, zijn militairen en in dienst van het Amerikaanse ministerie van Defensie.
Obama heeft gezegd dat hij dit systeem wil veranderen, ook omdat er nog maar twee mannen zijn veroordeeld. Daarvoor zou er een ander systeem moeten komen. Worden de processen dan op Guantánamo gehouden? Voor militaire rechtbanken of gewone Amerikaanse rechtbanken?
Als de Guantánamo-mannen worden veroordeeld, waar moeten ze dan worden vastgehouden? Rice’ juridisch adviseur Bellinger wijst erop dat een dergelijke gevangenis nodig blijft, ook al wordt Guantánamo gesloten.
Een veel door betrokkenen genoemde optie is om de gevangenen vast te zetten in Fort Leavenworth in de staat Kansas. Deze maximaal beveiligde gevangenis ligt ver buiten de bewoonde wereld en zou nog wel moeten worden ontruimd en verbouwd. Tekenend voor Obama’s probleem is een uitspraak van de Democratische gouverneur van Kansas en een van zijn trouwe bondgenoten, Kathleen Sebelius, in de Kansas Star: „Sluiting van Guantánamo betekent niet dat de gevangenen naar het heartland van Amerika kunnen komen.”
De VS willen zelf geen gevangenen opnemen. De angst voor terreurdaden bestaat nog steeds. Bellinger: „Wij hebben afgelopen jaren de last gedragen en deze mannen vastgezet. En niet alleen de VS hebben daarvan geprofiteerd.”
Hulp van de rest van de wereld is noodzakelijk. Bellinger noemt het „een vergissing” dat de VS in eerste instantie de detentie van deze strijders als een Amerikaanse operatie zagen en niet aan andere landen vroegen mee te doen. „Daardoor kon de rest van de wereld zich afzijdig houden. Dat zie je acht jaar later pas heel helder.”
Dan is Obama er nog niet, zegt hoogleraar Eric Stover, directeur van het Human Rights Center in Berkeley, Californië. Hij riep de president onlangs op tot het oprichten van een onafhankelijke commissie die moet onderzoeken hoe Guantánamo heeft kunnen verworden tot „het symbool van mensenrechtenschendingen”.
„Pas dan stuurt de nieuwe regering een boodschap naar de wereld dat serieuze fouten zijn gemaakt en worden onderzocht en dat de verantwoordelijken verantwoording moeten afleggen. Dat is wat de Amerikaanse regering aan andere regeringen vraagt. Het zou hypocriet zijn om nu Guantánamo te sluiten en onze eigen fouten niet te onderzoeken.”