Shell voor Amerikaanse rechter door obscure wet

Hoe kan een Amerikaanse rechter bevoegd zijn in een zaak tegen een Brits-Nederlands bedrijf dat betrokken zou zijn geweest bij misdrijven tegen de menselijkheid in Nigeria?

Het antwoord is de Alien Tort Claims Act (ATCA), een Amerikaanse wet uit 1789, die zelden is gebruikt.

De oorspronkelijke aanleiding voor deze wet is obscuur, maar feit is dat deze wet Amerikaanse rechtbanken jurisdictie geeft in zaken betreffende een onrechtmatige daad – tort – die worden aangespannen door niet-Amerikanen – de alien. Waar die daad heeft plaats gehad maakt niet uit. Wel moet de aangeklaagde partij onder Amerikaanse jurisdictie vallen.

Bijna twee eeuwen werd er nauwelijks een beroep gedaan op de wet. Maar in 1980 eisten de nabestaanden van Joelito Filártiga 10 miljoen dollar schadevergoeding van Paraguayaanse paramilitairen die Filártiga zouden hebben gemarteld en vermoord. De nabestaanden bepleitten dat ze op basis van de ATCA toegang hadden tot een Amerikaans hof omdat de aangeklaagden lange tijd in de VS verbleven. De familie kreeg gelijk.

Sinds Filártiga is er meerdere keren beroep gedaan op ATCA, vaak door slachtoffers of nabestaanden van mensenrechtenschendingen in het buitenland. Lang niet altijd succesvol.

Ook krijgen niet alle klagers die zich op ATCA beroepen toegang tot de rechtbank. Rechters kunnen oordelen dat de zaak niet ontvankelijk is omdat er geen universele, bindende norm van internationaal recht in het geding is. Ook kan een rechter besluiten dat een Amerikaanse rechtbank niet de meest geschikte plek is voor de zaak, het zogenoemde forum non conveniens, als bijvoorbeeld al het bewijs en alle getuigen zich duizenden kilometers van de rechtbank bevinden. Wel moet er dan een redelijk alternatief openstaan voor de klagers.