Niemand in Iran is onkwetsbaar

Een regime dat niet terugschrikt voor keihard geweld, kan op die manier een einde maken aan protest, ook al wordt dat breed gedragen. Zaterdag vielen bij straatprotesten in Teheran ten minste tien doden.

Rotterdam, 22 juni. Het protest tegen de omstreden verkiezingsuitslag moest afgelopen zijn, gelastte de Iraanse Leider, ayatollah Ali Khamenei, vrijdag, en zijn woord was de volgende dag wet. Oproerpolitie, maar met name de betrouwbare Revolutionaire Garde en de nietsontziende straatvechters van de vrijwilligersmacht Baseej knuppelden en schoten wie nog durfde te demonstreren de straat af. De autoriteiten erkennen dat er daarbij tien doden zijn gevallen – „terroristen”, noemden zij hen – maar volgens onbevestigde berichten zijn er zaterdag meer dodelijke slachtoffers gevallen. Gisteravond (Nederlandse tijd) zijn er volgens getuigen in enkele wijken weer mensen de straat op gegaan. Het is niet duidelijk hoe de situatie in andere steden is waar eerder protesten zijn gemeld.

Voor de machthebbers, dat wil zeggen ayatollah Khamenei, die grondwettelijk het laatste woord heeft in de islamitische republiek, en zijn beschermeling president Mahmoud Ahmadinejad, is de situatie helder. Het volk heeft gesproken, ook al ontkent het volk dat nu zelf, en met 63 tegen 34 procent de voorkeur gegeven aan president Ahmadinejad boven zijn belangrijkste uitdager, ex-premier Mir Hossein Mousavi. Aan die uitslag kan niet worden getornd, onderstreepte ayatollah Khamenei in zijn Vrijdagpreek.

Burgers die het bevel van de Leider negeren, worden naar huis geslagen of opgepakt. Een regime dat niet terugschrikt voor keihard geweld, kan op die manier een einde maken aan protest, ook al wordt dat breed gedragen. In Syrië gaf president Hafez al-Assad in 1981 een zeer gewelddadig voorbeeld met het bombardement van de opstandige stad Hama, waarbij minimaal 2.000 doden vielen. Daarna was het jaren rustig.

Machtsstrijd

Parallel aan het conflict op straat woedt machtsstrijd binnen de top van het islamitische establishment. In elk geval twee van de drie verslagen kandidaten, Mousavi en ex-parlementsvoorzitter Mehdi Karroubi, hebben ná de Vrijdagpreek meegedeeld zich niet bij de van hogerhand gedicteerde feiten neer te leggen (van de derde kandidaat, de conservatief Mohsen Rezaie, die aanvankelijk ook de uitslag betwistte, is de positie niet duidelijk). Daarmee dagen zij publiekelijk de Leider uit, iets waarvan deze niet is gediend.

Mousavi en Karroubi zijn beiden hervormingsgezinde politici maar sinds de eerste dagen van de islamitische revolutie evenzeer loyale dienaars van het islamitische systeem. Maar voortgestuwd door het protest ontwikkelt Mousavi zich nu tot een echte oppositieleider. In zijn verklaring van gisteren zei hij zelfs dat hij „een historische missie” heeft om „het leven van de natie te vernieuwen”.

De conservatieve parlementsvoorzitter Ali Larijani, die eerder al had geklaagd over hard optreden van de Baseej tegen studenten, maakt misschien geen deel uit van het kamp-Mousavi, maar heeft de afgelopen week al twee keer afstand genomen van Ahmadinejads zijde. Vrijdag was hij in tegenstelling tot Mousavi aanwezig bij het Vrijdaggebed, maar hij zat er opmerkelijk ongemakkelijk bij. Zaterdag beschuldigde hij de Raad van Hoeders van de Grondwet, die de verkiezingsuitslag officieel moet bevestigen, van partijdigheid, dat wil zeggen voor de president.

Rafsanjani

Mousavi heeft de steun van de machtige ayatollah Ali Akbar Hashemi Rafsanjani, voorzitter van Assemblee van Experts, die de Leider benoemen én kunnen afzetten, en van de Raad ter Onderscheiding van wat het Beste is. Deze neemt de beslissing in het geval van een conflict tussen het parlement en de Raad van Hoeders, die behalve op de verkiezingen ook toeziet op het islamitisch gehalte van wetten.

Rafsanjani werd twee weken geleden op de televisie door Ahmadinejad geschoffeerd, die hem en zijn familie met naam en toenaam van corruptie beschuldigde. Na een boze open brief aan de Leider, zoals zoveel van de huidige ontwikkelingen ongekend sinds de islamitische revolutie, gaf de Leider in zijn Vrijdagpreek toe dat Ahmadinejad geen namen had mogen noemen. Maar Khamenei zei ook met zoveel woorden dat de standpunten van de president hem nader aan het hart liggen dan die van Rafsanjani. Daarmee maakte hij publiekelijk een eind aan de fictie dat hij boven de partijen staat.

In en buiten Iran wordt gespeculeerd dat Rafsanjani, die zelf geen woord heeft laten horen sinds de verkiezingen van 12 juni, probeert in de Raad van Experts een meerderheid bijeen te krijgen om de Leider af te zetten. Heeft hij daarvoor nog genoeg macht? Met de arrestatie van zijn bekend rebelse dochter Faezeh Hashemi en nog enkele familieleden zegden de machthebbers zaterdag Rafsanjani de wacht aan. Volgens sommige bronnen is Faezeh Hashemi inmiddels weer vrijgelaten, maar de dreiging is onmiskenbaar. Niemand, niemand is onkwetsbaar.

Tweede gesprek met Thomas Erdbrink in Teheran: