Bos moet én bezuinigen én partijwinst halen

De overheid geeft 64 miljard meer uit dan ze ontvangt, dus moet er worden bezuinigd. Geen fijn vooruitzicht voor een minister van Financiën die ook nog PvdA-leider is.

Den Haag, 15 september. Het gaat ongelooflijk soepel, zei Wouter Bos eind augustus over de begrotingsonderhandelingen. Vandaag biedt de PvdA-minister van Financiën voor de derde keer in zijn carrière aan de Tweede Kamer ‘het koffertje’ aan, met daarin de Rijksbegroting van 2010 die vorige maand kennelijk zo gemakkelijk in elkaar werd gedraaid.

De opvolger van Gerrit Zalm is over de helft van zijn zittingstermijn. Die periode is nu al historisch. Bos gaf groen licht voor de overname van ABN Amro én moest de bank een jaar later redden door deze te nationaliseren. Daarnaast maakte hij mee wat PvdA-voorgangers als Wim Duisenberg of Wim Kok nooit meemaakten: de zwaarste crisis in tachtig jaar.

Hoe doet Wouter Bos het als schatkistbewaarder, als hoeder van de Rijksfinanciën in roerige tijden?

Worstelde Bos in het eerste jaar van Balkenende IV met de combinatie van partijleider en het ambt van minister, vorig jaar markeerde Prinsjesdag een omslag. Bos timmerde toen in een verrassend snel een-tweetje met de minister-president een paar moeilijke gaten in de begroting dicht. En hij hield bij de aanbieding van de Rijksbegroting een inhoudelijke, bevlogen toespraak waar de Troonrede mager bij afstak. Dát had Beatrix moeten uitspreken in de Ridderzaal, was het algemeen gevoel.

Ook in de peilingen bleek Prinsjesdag 2008 het begin van een opmars van Wouter Bos. De 16 zetels die de PvdA kreeg in de peilingen – de helft van het huidige aantal in de Tweede Kamer – klommen razendsnel op naar 30, meegevoerd op de golven van de reddingsacties in het bankwezen, eind vorig jaar. Niet alleen doordat Bos goed communiceerde en lekker in zijn vel leek te zitten, maar óók doordat hij toonde te excelleren in crisissituaties. Daar houden kiezers van.

Maar voor de overheidsfinanciën is de crisis een crime. En een begroting redden is lastiger dan een bank. De staatsschuld groeit in drie jaar met bijna de helft, naar 381 miljard euro. En de overheid geeft dit en volgend jaar 64 miljard euro meer uit dan zij binnenkrijgt.

Wijsheid achteraf

Dat tekort had kleiner kunnen zijn als er vorig jaar voorzichtiger was gebudgetteerd. De aannames waren in september 2008, zeker met de wijsheid van achteraf, aan de zonnige kant. Maar ook toen al werd er gewaarschuwd voor optimisme.

Bos gaat in het regeerakkoord uit van gemiddeld 2 procent economische groei per jaar, tegen 1,75 procent door zijn voorganger. Zalm had door die opstelling altijd meevallers en potjes achter de hand, omdat de economie structureel harder groeide.

Bos rekende op meer groei en paste daar de uitgaven op aan. Die veronderstelling van Bos vertaalt zich nu in 6 miljard euro meer achterstand dan onder de methodiek van Zalm was gebeurd. In plaats van 4 procent economische groei in 2009 en 2010 is er een krimp van bijna 5 procent. Zalm was uiteraard ook zwaar in de rode cijfers terechtgekomen, maar net een tandje minder.

Nog belangrijker is de manier waarop de aardgasopbrengsten in de begroting doorwerken. Bos kon vorig jaar een verwacht begrotingsoverschot presenteren, mede dankzij de sterk gestegen olieprijs en de daaraan gekoppelde gasprijs. De uitgaven werden afgestemd op een olieprijs van 125 dollar, historisch gezien uitzonderlijk hoog. Er werd op circa 16 miljard euro aan gasbaten gerekend in 2009. Dat worden er ongeveer 6 miljard euro minder.

Voor een lagere olieprijs heb je niet per se een crisis nodig. Met meer terughoudendheid had Bos opgeteld al snel 12 miljard euro van de tekorten over de komende jaren kunnen voorkomen – eenvijfde van het gat dat dit en komend jaar wordt geslagen.

Aan de andere kant: wat was het kabinet eigenlijk opgeschoten met een betere uitgangspositie en minder tekort? Het kabinet geeft nu bewust meer geld uit dan het ontvangt, om de vraaguitval in de economie op te vangen – Keynesiaans beleid dat van links tot rechts wordt gesteund. En Bos koos zónder crisis al voor wat expansiever beleid, waarbij de rol van de overheid groeit. Dat pakt nu goed uit.

Beroerde uitgangspositie

Inmiddels is de onrust op de financiële markten grotendeels verdwenen, net als de zetels die de PvdA in de peilingen terugpakte. Wouter Bos is niet meer de populairste minister – en zijn uitgangspositie is beroerd. In 2010 moet hij als minister van Financiën leiding gaan geven bij het samenstellen van een ingrijpend pakket bezuinigingen en lastenverzwaringen.

En dat in een jaar dat de campagne voor de landelijke verkiezingen (in 2011) op stoom komt én er gemeenteraadsverkiezingen worden gehouden. PvdA-wethouders zullen gaan morren, de achterban zal de (bijna onvermijdelijke) ingrepen in de sociale zekerheid niet in dank afnemen. En de afstand met de geestverwanten van de FNV wordt nu al groter, door de discussie over een hogere AOW-leeftijd.

Zijn drastische ingrepen eigenlijk wel mogelijk in verkiezingsjaren? Wellicht kan Bos moed putten uit de gang van zaken onder ex-premier Ruud Lubbers en diens minister van Financiën Onno Ruding. Zij wisten ondanks keiharde bezuinigingsoperaties in de jaren tachtig de verkiezingen te winnen.

Wouter Bos noemt oud-premier Joop den Uyl als zijn grootste inspiratiebron, de visionair en intellectueel van de sociaal-democraten. Maar het beleid van minister Bos zou de komende jaren noodgedwongen wel eens meer kunnen gaan lijken op dat van Onno Ruding, de stugge, wat afstandelijke maar succesvolle CDA-saneerder van de overheidsfinanciën in de jaren tachtig.

Programma Prinsjesdag
13.15 uur: koningin Beatrix leest de Troonrede voor.
15.00 uur: Minister van Financiën Wouter Bos overhandigt de Miljoenennota aan het parlement.
16.00 uur: Minister Bos geeft een toelichting op de begrotingsplannen.