VVD-prominenten over leiderschap binnen hun partij
VVD'ers en academici in vijftien interviews over het politiek leiderschap van Mark Rutte, de concurrentie op rechts en de onrust binnen de partij.
“Je hoeft niet heel intelligent te zijn om uit de peilingen op te maken dat het nog niet goed gaat met de VVD. Dat moet ik ook gewoon zeggen. Want het is mijn taak als voorzitter om de partijgenoten te doordringen van een ‘sense urgency’.
Dat ik op een helder moment tijdens het scheren bedacht ‘wij moeten terug naar minstens 35 zetels’, dat is natuurlijk ergens op gebaseerd. Intern onderzoek laat zien dat het kan. Als we maar herkenbaar zijn voor de man en vrouw op straat. Met heldere boodschappen. We zijn geen populistische beweging, zoals Wilders leidt. Maar we zijn ook geen elitaire, regenteske partij, wat het misverstand wil. We zijn een brede volkspartij, met een vette streep onder ‘volks’.
Natuurlijk hebben we jarenlang deel uitgemaakt van de regering. Daardoor zijn we een beetje verleerd helder te zeggen waar we zelf voor staan. Dat moet weer terugkomen. Dus niet: ‘wij van het kabinet vinden’. Maar ‘wij van de VVD vinden’. Niet ‘het is moeilijk uitvoerbaar’, maar ‘zo zal het moeten zijn’.
Duidelijkheid dus. Dat vraagt de huidige burger ook van zijn volksvertegenwoordigers.
Kortom, we hoeven niet te tobben over onze principes, die zijn helemaal in orde, maar we moeten wel leren de vertaling van die principes helder voor het voetlicht te brengen. Je moet met populisme leren omgaan, in de manier van communiceren. Dat betekent: geen loze beloftes, geen holle statements. Maar wel een beperkt aantal heldere, eenduidige standpunten. Daar moet je op hameren, wat niet altijd makkelijk is voor politici. Als je slim en snel bent, zoals Rutte, kan zoiets al snel saai lijken. Maar het moet. Ik heb dat ook moeten leren als burgemeester van Rotterdam. En het is me gelukt. Ik ga die ervaring nu overbrengen op de rest van de partij.”
“Onder Dijkstal ging het scherpe profiel verloren. Dijkstal is te ver naar links gegaan. En daarmee heeft hij de erfenis van Bolkestein verbrast." Geen enkele fractievoorzitter is in staat geweest de ruimte die toen werd opgevuld door Fortuyn, en nu door onder andere Wilders, weer terug te winnen. Daarbij had Jozias van Aartsen niet het vermogen "de boel bij elkaar te houden." Onder zijn leiding kwam voor het eerst in de geschiedenis een fractie-afsplitsing tot stand. Dat Verdonk uit de fractie ging, na de verloren lijsttrekkersverkiezing in 2006, was een “bedrijfsongeval”, dat voortvloeide uit een raar verschijnsel in de Nederlandse politiek: namelijk dat het zoeken van bewindslieden in een formatie een (vaak haastig uitgevoerd) sluitstuk van een formatie is. En sinds de VVD het immigratiethema kwijt is, is het voor alle leiders "moeilijk" dat thema weer terug te krijgen. "Veel van de ellende is terug te voeren op Dijkstal”.
Rutte voert daarom ook een moeilijke strijd. "Rutte is inhoudelijk goed, maar kan het eigenlijk nooit goed doen. Is hij niet krachtig genoeg op immigratie dan klinkt het verwijt dat hij een linkse jongen is, is hij dat wel dan is het verwijt dat hij Wilders achterna loopt. Het is vervelend dat er ten onrechte een sociaal liberaal imago aan hem kleeft. Hij heeft in het begin onderschat hoe belangrijk immigratie en integratie zijn. Hij had destijds, in 2006, beter moeten aangeven dat criminaliteit en integratie van groot belang waren." In de campagne van 2006 heeft de VVD verkeerd gegokt door in te zetten op economie als beslissend thema. "De goede punten van het 9-punten plan, dat ging over de bestrijding van criminaliteit, zijn toen te weinig uitgevent. Dat men dacht dat de economie een beslissend thema was, is een fout geweest."
"Ik maak me zorgen over de positie van de partij. En dan vooral over het aantal mensen dat virtueel op ons stemt. De trend is buitengewoon zorgelijk." Ook omdat de opiniepeilingen een "weergave zijn van wat er in de maatschappij klinkt." Weisglas benadrukt dat het niet alleen slecht gaat met de VVD. "Alle serieuze partijen hebben het moeilijk." De oorzaak is dat de VVD "op zoek is naar een eigen positie en meedeint op het gevoel wat het volk denkt." Daardoor is er geen heldere koers, "maar kortetermijn reacties op allerlei dingen." Hoewel de VVD het dus niet goed doet, moet de partij "niet meteen naar mensen kijken." Wel moet de VVD een meer "structurele en zichtbaarder" lijn uitzetten: "men moet zichtbaar met de lange termijn bezig zijn." Belangrijkste onderdelen daarvan, volgens Weisglas: "Veiligheid en economie." En in mindere mate integratie. "Dat wordt vaak overdreven."
Dat het met D66 beter gaat komt doordat de partij "zich minder van de PVV aantrekt." De VVD schurkt daar nog te veel tegenaan. "De VVD probeert soms met kortetermijn fratsen kiezers te trekken."
Is de slechte positie van de VVD toe te schrijven aan Mark Rutte? "Ik geloof er niet in dat het aan de persoon ligt. Het is goed dat Opstelten er nu naast staat. De VVD heeft bovendien weinig mensen in de linie. Geen zichtbare ministers, zoals de PvdA met Wouter Bos bijvoorbeeld. Het is jammer dat die weg zijn."
"De Europese verkiezingen zullen niet goed verlopen", voorspelt Weisglas. Maar de VVD moet maar even geduld hebben. "Een leiderschapswissel brengt veel onrust met zich mee."
Nijpels vindt dat er "alle reden tot zorg" is voor de positie van de VVD. Maar onderstreept dat alle middenpartijen te maken hebben met electorale problemen. Het is "buitengewoon onoverzichtelijk" allemaal vanwege een grote groep zwevende kiezers (Nijpels schat dit op ongeveer 30 tot 40 zetels). Dat maakt het "extra moeilijk" het electoraal goed te doen. De VVD moet "niet tegen de PPV aanschuren" maar er juist afstand van nemen. Neem een voorbeeld aan Pechtold. Die doet het goed, vindt Nijpels. "De VVD moet vasthouden aan de eigen koers. Levert dat niet veel zetels op, dat is dat maar zo. Rutte heeft de pech dat het electoraat op een rechtsere boodschap valt."
Een alliantie met D66 ziet Nijpels wel zitten. "We hebben zoveel met elkaar gemeen. Ik vind het slecht dat twee liberale stromingen niet één vuist kunnen maken. Doodzonde." Maar of dit het goede moment is? "Ik waag te betwijfelen of er nu veel enthousiasme voor is."
Het einde van de partij is volgens hem nog niet nabij. "Er zal een harde kern van VVD'ers blijven. Maar om echt invloed te hebben, zullen we ver over de 20 zetels heen moeten." Maar dat betekent niet dat de VVD zenuwachtig moet worden door de slechte peilingen. "Laten we ons verstand gebruiken", adviseert Nijpels.
"Midden 2001 stonden we in de peiling op 40 zetels. Dijkstal zou de eerste liberale premier van Nederland worden. Maar vanaf het najaar zette de teloorgang in. Toen is het allemaal fout gegaan." De VVD zit sindsdien in een "neerwaartse spiraal" waar de partij "geen moment uitgeweest is." Dat begon in 2001 doordat het steeds minder om de inhoud ging. De VVD richtte zich te veel op de presentatie, het versterken van het imago. "Dat proces is doorgegaan." Onlangs heeft partijvoorzitter Opstelten een onderzoek laten uitvoeren naar de positie van de VVD en hoe de partij het beste het electoraat kan bedienen. "Daar kwamen dezelfde dingen uit als in 2001." En dus is de neerwaarste spiraal die onder Dijkstal werd ingezet, noch door Zalm, noch door Van Aartsen noch door Mark Rutte gestopt. De verklaring is dat sinds 2001 niet goed is gekeken naar de uitkomsten van het kiezersonderzoek, waarin werd aangegeven welke groep kiezers in potentie dichtbij de VVD zit en hoe die te bedienen. "De vraag is of we dat nu wel aandurven. Iedereen weet wat het beste is voor de VVD. Maar gaan we het nu wel doen?"
Dan Rutte. "Rutte is een goed debater en een aardige man. Maar hij heeft zich teveel laten opjagen. Hij moet alleen dingen zeggen die bij hem passen."
Maar de negatieve spiraal, benadrukt Eenhoorn, "kleeft niet aan Rutte vast." Hij is alleen "te veel in het voetspoor van zijn voorgangers" getreden. Desondanks heeft Eenhoorn vertrouwen in Rutte. "Alleen zitten we nu wel tot wachten op het moment dat het gaat gebeuren."
Een alliantie met D66 vindt Eenhoorn een uitstekend idee. "Ik heb dat altijd gezegd, ook als voorzitter van de VVD toen D66 nog een kleine partij was." Een alliantie is volgens Eenhoorn een "versterking" waar het liberalisme bij gebaat zal zijn. "We moeten proberen de VVD een open-VVD te noemen, naar voorbeeld van de open-VLD in België. Ik denk dat het enorm zou helpen als D66 en de VVD in een nieuwe open VVD zouden zitten." Dat betekent niet dat de "merknaam VVD" verloren moet gaan, Eenhoorn wil er alleen een "nieuw strikje omheen doen." En dat kan het best zo snel mogelijk gebeuren. Al was een half jaar geleden nog mooier geweest, zegt Eenhoorn.
“We zitten helemaal niet in een spiraal naar beneden. Intern gaat het juist beter. Niet alleen in de fractie, ook in de rest van de partij. De traumatische ervaringen met de leiderschapsverkiezing liggen een jaar achter ons.”
Over de lage peilingen hoeft niemand zich zorgen te maken. “Als je ziet dat Verdonk een half jaar geleden nog op 23 zetels stond in de peilingen en wij niet noemenswaardig dalen, dan begrijp ik niet waar al deze vragen vandaan komen. De verkiezingen zijn pas over twee jaar. In het huidige, onrustige en instabiele klimaat, doen wij het dus helemaal niet zo slecht. Bovendien, als er niets achter blijkt te zitten, zoals bij de PVV duidelijk het geval is, dan kan die steun ook zo weer vervliegen.”
De VVD moet volgens Nicolai wel streven naar meer dan 20 zetels. “We moeten meer dan louter beginselpartij willen zijn, zoals de D66, waar ze doodleuk zeggen: het gaat om onze ideeen, niet om de macht. Nee, het wezen van de VVD is verantwoordelijkheid. Wij willen meer dan politiek scherp commentaar leveren. Pechtold is een politiek commentator.”
Over Rutte:
“Het slechtste dat je nu kunt doen, is piekeren over je politiek leider. Iedereen praat elkaar na in de media, waardoor er op dit moment misschien nog geen positief beeld bestaat. Andere gevestigde partijen, als PvdA, CDA en zelfs de SP, staan ook op fors verlies, maar hoor je daar iemand over zijn leider? Mensen als Wiegel en Bolkestein hadden het ook makkelijker dan Rutte. Die hadden nog geen ervaring met een eigen partij voor boos rechts.”
“Rutte is een opgewekte persoon, van zichzelf. Een optimist. Dat past bij het liberalisme, maar niet bij deze zorgelijke tijd. Wacht maar tot de crisis voorbij is.”
De oude gevestigde partijen hebben allemaal last van het populisme, zowel ter linker- als ter rechterzijde. "De VVD komt daardoor in de verleiding uit electorale overwegingen mee te doen met het populisme. Maar we moeten niet zelf populistisch worden. Die wedstrijd win je nooit." De VVD moet daarentegen meer de nadruk leggen op "de wereld van morgen" en moet het hebben over fundamentale zaken, zoals de internationale economische crisis. "Wie de rechtstaat hoog acht, doet nooit concessies aan de rechten van de mens." Ook al komt de VVD in de "electorale verleiding" dat wel te doen.
Dijkstal sluit een alliantie op termijn met D66 niet uit. "Als is dat nu moeilijk te bereiken." Een alliantie "zou kunnen" en de splitsing in D66 en VVD zal "ooit gecorrigeerd moeten worden" maar dat "perspectief ligt vrij ver weg." Al "zijn er zeker overlappingen" en zitten de partijen "redelijk dicht bijelkaar."
De VVD zit in een lastige positie, vanwege een groot "transformatieproces" dat momenteel gaande is. Die verandering wordt zichtbaar door de internationale crisis en is vergelijkbaar met de industriële revolutie. "We zitten op een kruispunt", aldus Dijkstal. "Of we gaan de kant op van het populisme, televisie en internet, of er komt een tegenbeweging die zegt: dat willen we niet." Dijkstal maakt zich zorgen om dat populisme, ook omdat het zijn partij bedreigt. "Ik ontken niet dat de VVD moeite heeft overeind te blijven." Maar dat betekent niet dat de partij moet zwichten. "Niet ingaan op het incident van de dag." Dat doet de partij volgens Dijkstal nog teveel. 'Dat kan inderdaad beter."
Dan Rutte. De partijleider heeft een moeilijke start gehad: "Een slechtere start kun je je niet voorstellen. En nog steeds is hij voortdurend bezig de fractie bijelkaar te houden en een plan voor de toekomst te ontwikkelen." Zou Henk Kamp een betere leider zijn? "Henk Kamp is niet beschikbaar, dus dat is nu niet relevant."
"Deze situatie baart me zorgen. En we moeten ons afvragen hoe we goed door de verkiezingen komen.” Het is belangrijk dat de VVD beter nadenkt over haar koers. "Na de presentatie van het liberibaal manifest in 2004 is er te weinig inhoudelijke discussie geweest."
Dat moet de VVD volgens Dales "nog eens overdoen." Het inhoudelijke debat in de partij heeft volgens Dales "ernstig geleden" onder de leiderschapsverkiezing, de tweespalt die daarop volgde en het vertrek van Verdonk en Wilders. "Nu is het moment gekomen om ons te herpakken." De VVD heeft een "fors" debat nodig en is daar de afgelopen jaren "te weinig aan toegekomen." Dat kwam doordat de partij te veel bezig was met interne "besonges".
De VVD staat voor de uitdaging de twee "fronten" in de partij te verenigen. Dat is voor elke leider een uitdaging. Bolkestein en Wiegel waren daar goed in, volgens Dales. "Rutte heeft de potentie in zich die fronten te verbinden. Maar dat moet nu wel gaan gebeuren."
Dales juicht het vertrek van Wilders toe. "En dat we die kiezers kwijt zijn, is dan jammer." De VVD moet niet meegaan in de strijd met Wilders maar een duidelijke grens trekken. Die grens ligt bij wat nog liberaal is. Als voorbeeld geeft Dales de ambitie de "onderklasse" te verheffen. De VVD moet jonge nieuwe Nederlanders stimuleren erbij te horen. Er geen geloofszaak van maken, zoals de PVV doet. Maar het alleen beperken tot een sociaal economische discussie. De kritiek van de VVD, bij monde van Kamerlid Paul de Krom, op legerimam Ali Eddaoudi past daar niet bij. "Als we die drukte niet gemaakt hadden, was het resultaat hetzelfde geweest. Hij had afstand genomen van kritische uitspraken en hij gaf gewoon zijn mening. Dat mag. Dan vraag ik me af welk liberaal beginsel er dan nog is om het hem niet te willen benoemen? We hebben notabene de ChristenUnie in onze regering. Die worden toch ook gerespecteerd?"
Er is volgens Dales "geen aanleiding" om het rechtse pad van Wilders op te gaan. Maar de VVD moet wel "duidelijker dan nu het geval is" aangeven waar de grenzen liggen. "Daar moeten we het als VVD over hebben. En dat hebben we onvoldoende gedaan." In het gedachtegoed van Wilders zitten "dingen" die je "nooit moet willen". Als Wilders dat wel doet, "laat hem dan maar gaan. En als de kiezers meegaan, is dat prima. Gefeliciteerd." Door de concurrentie op de flanken, met een sterke Pechtold en Wilders, heeft Rutte het "moeilijker dan Bolkestein of Nijpels." Daarom is het belangrijk dat de VVD zich verenigt en dat mensen "accepteren dat ze niet altijd hun zin krijgen." De VVD zou nu "wel klaar moeten zijn met Verdonk en Wilders." En daarom moet de VVD weer "zichtbaar worden" en de koers "moet verhelderd worden." Zo presenteerde Mark Rutte in het najaar zijn beginselverklaring maar een "echt inhoudelijk debat daarover moet nog op gang komen. We moeten een fundamenteel debat voeren over de koers van de partij."
"De VVD staat er niet rooskleurig voor", zegt Frits Korthals Altes. Zijn verklaring: "Het is een algemene teneur dat kiezers de extreme kanten opzoeken. Kennelijk komt dat bij de VVD wat harder aan." Over de afsplitsingen in de afgelopen jaren in de VVD zegt hij dat Verdonk vooral vertrok om persoonlijke redenen en Wilders onder andere vanwege zijn standpunt over Turkije. "Afsplitsingen zijn nooit goed, je moet ze proberen te voorkomen. En ik denk dat het in het geval van Wilders niet had gehoeven. Dat is een dwaas punt geweest." Mede doordat Frits Bolkestein ook tegen de toetreding van Turkije was en Mark Rutte inmiddels ook.
Wat te doen tegen de PPV? "Koers houden en niet meehuilen met de wolven in het bos." Want dan zou de VVD "ook nog de achterban van zich vervreemden."
De VVD moet de liberale uitgangspunten uitdragen. Dus: "Kritisch zijn op economische vluchtelingen, maar wel staan voor het principe van werkelijk asiel." Dat de VVD verscheurd is door twee stromingen heeft volgens Korthals Altes een "duidelijke oorzaak". Voormalig VVD-lijsttrekker Hans Dijkstal liet de conservatieve flink in 2001 "totaal onbeschermd" waardoor het electoraat "ontvankelijk werd voor Fortuyn." En Rutte?"Als je kijkt naar wat hij zegt, zou je je kunnen afvragen of hij voldoende greep heeft op de conservatieve stemmers." Maar dat ligt niet aan Rutte zelf, volgens Korthals Altes. "Dat ligt aan het politieke klimaat." Conclusie: "Koers houden en wachten op een klimaatsverandering."
Heeft de PVV de immigratie- en veiligheidsagenda niet uit handen geslagen? “Nee hoor. Juist prettig dat de PVV die te smalle en rabiate behandeling van het onderwerp voorstaat. Dat geeft die geluiden in onze partij minder ruimte. Zoals u weet, sta ik een koers voor die meer stuurt op het midden.”
Over de situatie van de VVD zegt Vonhoff: “Vroeger sloeg de PvdA de VVD en de VVD de PvdA en beide stegen in de peilingen. Nu zie je iets soortgelijks bij PVV en D66. Pechtold doet ook voortreffelijk, als contramal van Wilders. Dat zijn op zich interessante mechanismen, maar het zegt niets over politieke invloed. En daar gaat het om, niet om peilingen. En juist als de nieuwe partijen, als de PVV, zich niet als serieuze regeringspartners opstellen, kun je als serieuze bestuurderspartij ook met 15 zetels een onvermijdelijke regeringspartner zijn. En dus politieke invloed uitoefenen. Juist door de huidige versplintering (politieke constellatie) is de de politieke invloed van de VVD veel groter dan het aantal zetels waarop de partij staat in de peilingen. Ik herinner me nog goed de kabinetten De Jong en Biesheuvel, waarin wij met minder dan twintig zetels enorme invloed uitoefenden.”
“Om bij de huidige samenleving aan te sluiten, moet de VVD een nieuwe toon vinden. Dat is nog altijd niet gelukt. Ook die nieuwe campagna ‘Nederland opnieuw’ boezemt me geen vertrouwen in. Probleem is: Als je niet weet wát je wilt verkopen, kun je van reclamebureau naar reclamebureau lopen, maar dat heeft dan geen enkele zin. De tijd dringt en de behoefte is groot: ik kom zoveel mensen tegen die zeggen: geef me een kans om VVD te stemmen.
Maar dan moeten we wel oude schoenen weg durven te gooien. We moeten durven kiezen voor echte verandering. Vernieuwing. Maar het probleem is dat de leden die daarvoor durven te kiezen, inmiddels bijna allemaal weg zijn. Zij die over zijn, kiezen uit angst. Die durven ook niet in opstand te komen tegen Opstelten en Rutte. In zo’n toestand vormen interne verkiezingen ook geen oplossing.
Ik heb wel bewondering voor de eensgezindheid van de fractie, met zijn allen achter de partijlijn, maar het helpt niet. Als ik de krant opensla, wil ik van de VVD een helder antwoord lezen op het nieuws van de dag. En dat gebeurt niet.”
"Rutte probeert hardnekkig van zijn imago af te komen, maar zit daar in gevangen. Hij heeft een imagoprobleem. Hij moet een radicalere, rechtsere positie innemen dan zijn sociaal liberale positie." Voerman noemt als voorbeeld het debat over de kredietcrisis, waarin Rutte voorstelde om 45 miljard te bezuinigen wat hem de hoon van de andere partijen opleverde. "Hij wordt gedwongen zich te onderscheiden. Maar dat strookt niet met het sociaal liberale imago dat aan hem kleeft." In het negenpuntenplan dat hij in 2006 presenteerde, voordat hij tot lijsttrekker werd gekozen, stond niet de integratieproblematiek centraal, maar de economie.
"Het was niet echt een rechts programma. Op de belangrijke momenten is Rutte gematigd." Nu probeert hij zich met de term hardwerkende Nederlander weer rechtser te profileren. "Kijk naar het Europese verkiezingsprogramma van de VVD. De leus is "Nederland opnieuw!". Wat bedoelen ze daar mee? Het heeft niets met Europa te maken. De hardwerkende Nederland komt van de Wiegeliaanse arbeider met de auto. Dat is de core business van de VVD, maar dat wringt met het imago van Rutte." Rutte en de VVD zitten, volgens Voerman, in een "lastige positie". Op sociaal cultureel gebied is de VVD in het defensief geraakt door de PVV. "Rutte zou harder moeten schreeuwen maar dat rijmt niet met het liberale gedachtegoed van de partij." En op sociaal economisch gebied ondervindt de VVD last van de eeconomische crisis. "Het voorstel om in deze tijd miljarden te bezuinigen was volstrekt onrealistisch." En: "Het marktgeluid klinkt in deze tijd natuurlijk schril. Dat staat ons even niet aan." Voerman concludeert daarom: "Rutte kan het op beide terreinen nooit goed doen." De VVD zit in het "verdomhoekje" en volgens Voerman heeft de partij op sociaal cultureel gebied de strijd verloren. "Dat krijgen ze nooit meer terug."
Wat te doen?
Alleen een "noodsprong" zoals een "leiderswisseling" biedt uitkomst. "Misschien moet Henk Kamp weer terugkomen. Ik denk dat Henk Kamp een beter verhaal tegen Wilders heeft dan Rutte. Hij heeft een track record op integratie, zegt waar het op staat en hij heeft het beeld dat hij recht door zee is. Zijn biografie is consistent. Hij denkt al 15 tot 20 jaar hetzelfde over integratie. Daardoor past hij beter bij de positie die de VVD ten opzichte van de PVV moet innemen. Hij kan Wilders op zijn eigen terrein bestrijden. De VVD maakt een existentiële crisis door. Het einde van de partij is nog niet nabij, maar op termijn is alles mogelijk."
Midden 2001 stond de VVD in peilingen nog op ruim 40 zetels en kon ze voor het eerst in de geschiedenis de grootste partij van Nederland worden. Groot is het contrast met de situatie nu. En ook het ledenverlies bij de partij is aanzienlijk. Daarnaast heeft de VVD te kampen met afsplitsingen, is het de macht kwijtgeraakt en is de partij door concurrentie en de economische crisis in het gedrang gekomen. "Je kunt niet anders dan concluderen dat de VVD in een flinke crisis zit."
"De wijdverspreide gedachte dat het liberalisme heeft gewonnen, ook verkondigd door Francis Fukuyama in The end of history, is bepaald niet het geval gebleken”, zegt André Krouwel. “Zeker niet als je naar Europa kijkt. De liberale partijen zijn over het algemeen vrij zwak en altijd vrij zwak geweest. Daarbij zijn veel partijen gespleten en zijn meerdere liberale partijen in verschillende landen ontstaan. De liberale partijen vertonen weinig cohesie."
Dan de liberale partij in Nederland, de VVD. "De enorme afbrokkeling van de VVD is uniek in Europa. De afgelopen jaren is uit de partij een grote beweging gekomen. Dat is ook een bewijs van de scheuring (tussen liberalen en conservatieven, red.) in de partij." Krouwel maakt de vergelijking met Italië waar de liberale partij er niet meer is. "Berlusconi heeft met zijn beweging veel traditionele partijen opgegeten. Eerst de christendemocraten, daarna andere partijen. Hij heeft de liberalen vermoord."
Waar dat in Italië door iemand van buiten de politiek gebeurde, komt de dreiging voor de liberalen in Nederland "van binnenuit". "Het is niet ondenkbaar dat de VVD ook wordt opgezogen door een grotere rechtse beweging." Rutte ontbeert volgens Krouwel "gezag" om die ontwikkeling te keren. "Hij kan noch buigen op intellectueel gezag noch op lang bestuurlijk gezag. Rutte kan het gewoon niet. En door mee te waaien met andere partijen, wordt de VVD nog kwestbaarder." De strategie van de VVD moet zijn om vanuit eigen kracht politiek te bedrijven.
De anti-immigratiestem en de liberale stem leveren samen maximaal 60 zetels op. De partijen aan de rechterkant van het CDA, inclusief D66, kunnen dus nooit een meerderheid behalen. "Tenzij het CDA ook gaat meebuigen naar rechts. En dat lijkt opeens een mogelijkheid. Dan is er wel een meerderheid mogelijk. Maar ook het Berlusconi-scenario komt dichtbij. Het is daarom eesentieel dat het CDA overeind blijft." De VVD onder Rutte haalt volgens Krouwel "maximaal 20 zetels": "En met een sterk D66 is dat nog minder. Het potentieel van de VVD is heel weinig."
Krouwel denkt dan ook dat Rutte een slecht jaar tegemoet gaat. "Hij gaat slechte resultaten halen bij de Europese verkiezingen. En die zijn cruciaal voor de VVD. Als hij het inderdaad slecht doet, zal dat zijn gezag verder ondermijnen."
“Existentiele crisis? Nee hoor. Zoals bij liberalen hoort, ben ik een optimist. Ik zie ook wel ankerpunten die mij sterken in de overtuiging dat het spoedig beter zal gaan. Zo is er een nieuw beginselprogramma, geschreven door Mark Rutte. Dat was nodig, dat is wel gebleken. En nu moeten wie die beginselen vertalen naar de praktische politiek, wat in de permanente campagne gebeurt.
Ik geloof daarbij in Mark Rutte. Ik heb schoon genoeg van al die oude etiketten als sociaal-liberaal, conservatief of wat ook. Het gaat er vandaag de dag om of een politicus de micronarigheid, die mensen dagelijks ervaren, kan verbinden met de megatrends, die ver boven ons hoofd plaatsvinden maar die, niet 'verbonden' door goede politieke leiders, wel een onbestendige angst in de samenleving veroorzaken.
Om dat te doen, moeten we eerlijk zijn in onze benadering van de problemen. We moeten af van bestuurlijke reflexen, dat ben ik helemaal met Opstelten eens. Af van het regenteske, die tijd is voorbij. Dus als mensen bonussen krijgen waar geen prestatie tegenover staat, dan moeten we niet wegkijken, maar ons afvragen: is dat wel eerlijk? Als we praten over narigheid op straat, dan zeggen we: de VVD is intolerant tegen wetsovertreders, maakt niet uit of ze een kleurtje hebben of recent hun paspoort verkregen.
Wij stonden wel te boek als een partij die meer opkwam voor mensen met een grotere portemonnee. Daar moeten we zo snel mogelijk van af, als we er al niet vanaf zijn. Want met die 'eerlijkheid' in benadering, leggen we iedereen langs dezelfde meetlat.
De VVD moet een baken zijn. En nee, het is niet zo dat door de globalisering – door immigratie en outsourcing – het belang van de sigarenboer en de directeur van Philips, die altijd VVD stemden, niet meer parallel lopen. Als ik met liberale ondernemers praat, valt mij op dat ook zij niet alleen lagere belasting willen, dat was me bekend, maar dat ook zij vragen om beginselen, heldere uitgangspunten van beleid. En wij leveren die. Mark Rutte is er ook de uitgelezen man voor. Het liberalisme zit hem in de genen. “
“Interessant, dat die leden jullie al hun bespiegelingen over de partij open en bloot geven. Ik gun andere partijen ook zulke actieve oudgedienden! Nu ja, dit soort vrijheid van spreken zal wel horen bij een liberale partij.
En ja, ik leid een partij die een grote stroming vertegenwoordigd, de liberale stroming. Dan heb je altijd te maken met vleugels, dat is een realiteit waar je als leider rekening mee moet houden. Maar met de spanning tussen die vleugels gaat het momenteel juist erg goed. En nee, ik ben het er niet mee eens dat wij het 'thema' immigratie uit handen hebben laten vallen, zoals Patrick van Schie beweert. Anders dan Wilders brengen wij niet alle maatschappelijke problemen terug op moslims. Daar lijkt hij nu mee te scoren, maar als ik doorpraat met Nederlanders, of het nu bij het benzinestation is of in de kroeg, dan erkennen ze allemaal, zonder uitzondering, dat wij uiteindelijk serieuze antwoorden op de vragen van de dag hebben. Er zit bij ons meer achter en het is helemaal niet zo moeilijk dat duidelijk te maken. Dus daar hoeven we niet te ingewikkeld over te doen.
Bovendien, waar praten we over. Wilders stond begin dit jaar op tien zetels. Bij de Statenverkiezingen van twee jaar geleden waren wij de tweede partij van het land. Het is allemaal ontzettend veranderlijk, dus laat je daar niet door van de wijs brengen. Blijf je concentreren op je eigen verhaal. Dat is wat ik doe. Zonder allemaal wizkids of spindoctors die me vertellen hoe ik de boodschap het beste kan brengen. Het komt er toch op neer dat je vooral jezelf moet blijven. Ook in de media. Doe je dat niet, dan val je direct door de mand.
Ook bij het bepalen van je koers, is het verstandig in eerste instantie uit te gaan van je eigen opvattingen. Je eigen intuitie. In die zin werk ik geheel in de traditie van Bolkestein. Dat gedoe over een sociaal-liberaal imago. Allemaal onzin. Ik haat die term ook, alsof liberalisme niet per definitie sociaal is. Ik sta middenin deze partij. Ik sta niet op een flank. Mijn standpunten vallen samen met de partij: op het gebied van Europese samenwerking, immigratie, veiligheid, economie. Weg met het cultuurrelativisme, maar omarm ook geen bot individualisme. Natuurlijk gaan we uit van het individu, terwijl sociaal-democraten en christen-democraten meer vanuit groepen komen aanvliegen. Maar dat wil niet zeggen, zoals Bolkestein al duidelijk heeft gemaakt, dat de VVD een soort atomisering van de samenleving voorstaat, met calculerende burgers die elkaar voortdurend de ogen uitsteken. Wij pleiten voor een bezielend verband.”