Opstand in CDA langs oude lijnen

Nog is de strijd in het CDA niet gestreden. De grootste oppositiepartij is opnieuw met zichzelf bezig. En meer dan vorige keren wordt het gevecht in alle openheid gevoerd.

Den Haag, 26 sept. Uit mededelingen van mede-christendemocraten blijkt dat het aftreden van CDA-partijvoorzitter Van Rij niet zo onverwacht kwam als fractievoorzitter De Hoop Scheffer wil doen geloven. Het leiderschap van het CDA stond volgens vice-fractievoorzitter Jan-Peter Balkenende al eerder deze zomer ter discussie. Volgens hem heeft Jaap de Hoop Scheffer al op 16 augustus aan Marnix van Rij aangeboden ,,dat hij de kar mocht gaan trekken''. Van Rij heeft daar toen gedurende een week, in zijn vakantie, over nagedacht, en het aanbod vervolgens afgewezen.

Niet gelukkig

Maar ondertussen moet wel duidelijk zijn geweest dat het dagelijks bestuur niet gelukkig was met het optreden van de fractievoorzitter. Er waren door het partijbureau uitgebreide onderzoeken en analyses verricht die uitwezen dat de partij op zijn best stationair draaide, steunde op een uitstervende groep oudere kiezers en niet als vernieuwend wordt ervaren. En dat terwijl de gunst van de zwevende kiezer voor het oprapen lag!

Partijleiders CDA en hun schaduwen

De laatste zeven jaar versleet het CDA vier partijleiders: Lubbers, Brinkman, Heerma en De Hoop Scheffer, wiens lot sinds gisteren onzeker is. Onderdeel van het slijtageproces was het op de achtergrond opereren van schaduwpartijleiders. Brinkman had in 1994 last van Lubbers die spijt kreeg van zijn beslissing om het partijleiderschap over te dragen aan de kroonprins. Heerma ondervond al snel na zijn aantreden - eveneens in 1994 - concurrentie van de toenmalige buitenlandspecialist van de CDA-fractie, De Hoop Scheffer. Op zijn beurt ondervond deze laatste na zijn aantreden in 1997 de sterke invloed van de vice-partijvoorzitter van het CDA, Lodders. Een jaar later schoof een deel van de achterban van het CDA de Brabantse gedeputeerde Pieter van Geel naar voren als kandidaat voor het partijvoorzitterschap. De Hoop Scheffer doorkruiste dit plan met een eigen kandidaat, Van Rij, die in 1999 partijvoorzitter werd. Dezelfde Van Rij bleek gisteren plotseling tegenkandidaat van De Hoop Scheffer voor het lijsttrekkerschap.

1982-1994 Ruud Lubbers
1994 Elco Brinkman (Ruud Lubbers)
1994-1997 Enneüs Heerma (Jaap de Hoop Scheffer)
1997- Jaap de Hoop Scheffer (Tineke Lodders, Pieter van Geel)
2001 Jaap de Hoop Scheffer (Marnix van Rij) Duidelijk is inmiddels dat het dagelijks bestuur van de partij afgelopen maandag de tijd gekomen achtte om toe te slaan. Tijdens de vergadering werd De Hoop Scheffer te verstaan gegeven dat hij beter kon terugtreden ten bate van Van Rij. Het is de vraag of zijn weigering om dat te doen en zijn tegenzet om het aan te laten komen op een openlijke verkiezing verstandig waren. Zelf zegt hij dat de kiezer ,,niet houdt van gedoe''. Dat is op zijn minst een understatement voor de knetterende leiderschapscrisis die op dit moment gaande is binnen de partij. Dat dit juist bij het CDA gebeurt, de partij die na decennia in het centrum van de macht te hebben verkeerd bij de verkiezingen in 1994 was weggevaagd onder meer door twisten in de top van de partij, is inderdaad ,,dramatisch'', zoals De Hoop Scheffer het noemt.

Tegenstrever

Hij meent dat zijn tegenstrever Van Rij zelf uit is op de macht in de partij, dat het hier dus gaat om een ordinaire paleisrevolutie. Marnix van Rij laat echter doorschemeren dat het hem daar niet om te doen is. Hij wil wel degelijk De Hoop Scheffer kwijt, maar beseft ondertussen dat zijn eigen rol daarmee is uitgespeeld. Zijn verwijzing vanochtend naar het spreekwoord van de twee honden die vechten om één been, duidt erop dat zijn kamikaze-actie is uitgevoerd ten gunste van een derde `hond' – en dat kan nauwelijks iemand anders zijn dan de Brabantse gedeputeerde Pieter van Geel.

Van Geels ster was al geruime tijd rijzende binnen de partij. Van Rij heeft hem vorig jaar verzocht het lokaal bestuur te verruilen voor de landelijke politiek. En juist afgelopen woensdag werd hij in het Kuypershuis in Den Haag, het partijbureau van het CDA, als ,,hoogste nieuwe'' op nummer vier de conceptlijst met kandidaten voor de Tweede-Kamerverkiezingen gepresenteerd, samen met zestien anderen.

Analyse

Uit de electorale analyse van het CDA die partijvoorzitter Van Rij deze zomer heeft gemaakt, blijkt dat de partij vooral in Limburg en Brabant flink kan winnen. Binnen de partij zijn beide provincies dan ook bestempeld als `battle-states'. Het is duidelijk dat iemand als Pieter van Geel hierbij een cruciale rol kan spelen.

Het is dan ook geen toeval zijn dat vanochtend het Noord-Brabantse lid van het Partijbestuur Binderhagel tegen het ANP zegt over Jaap de Hoop Scheffer: ,,Hij is beschadigd. Met zo iemand kun je de verkiezingen niet in. Laten we eerlijk zijn: Jaap lag niet lekker bij het electoraat. Hij functioneert niet goed. Nu er sprake is van een crisis moeten we hem niet langer gedogen.'' Van Rij is volgens Binderhagel ,,een man met visie''. En ook die uitspraak wekt weinig verbazing.

Transformatie

Het CDA, dat de afgelopen zeven jaar bezig is geweest om zich te transformeren van een starre, hiërarchisch gestructureerde bestuurderspartij tot een open beweging met oor voor de basis, laat nu de beslissing over de vraag wie de partijleider moet worden over aan het bestuur. De rol van lokale partijbaronnen als Binderhagel is daarin groot. Maar niet alle lokale bestuurders reageerden gelijkgestemd. Sommigen spreken onverminderd steun uit voor De Hoop Scheffer, anderen zijn dubbelzinnig zoals het Zeeuwse bestuurslid Geluk die zei: ,,Als ik Jaap was, zou ik zeggen: bekijk het maar.''

Andere bestuursleden nemen het het dagelijks bestuur kwalijk dat zij niet geïnformeerd zijn over de bijeenkomst van maandag, waarbij De Hoop Scheffer de wacht werd aangezegd. Morgen komt het CDA-partijbestuur in spoedberaad bijeen en dan zal ook het dagelijks bestuur verantwoording moeten afleggen.

Strijd

Ondertussen zou De Hoop Scheffer vanmiddag vergaderen met de fractie. Als deze haar steun uitspreekt voor de fractievoorzitter, zal het morgen net als in 1994 uitdraaien op een strijd tussen de Haagse CDA-elite en de rest van de partij.