Voor 15.500 euro wilde Tommy de klus wel klaren

Giftig afval uit de tanker Probo Koala beschadigt mens en milieu in Ivoorkust. De firma Trafigura besteedde de afvalverwijdering uit aan een incompetent bedrijf. „We gaan uw chemisch afval storten buiten de stad.”

Rotterdam / Abidjan, 23 sept. 2006. Woedende omwonenden van de vuilnisbelt Akwedo, aan de rand van de Ivoriaanse havenstad Abidjan, werpen blokkades op. Ze houden blauwe tankwagens tegen. Het is zondagochtend 20 augustus.

Tot diep in de vorige nacht hebben tien tankwagens heen en weer gereden tussen haven en vuilnisbelt, om daar hun lading te dumpen. De stank is zo overweldigend dat de omwonenden in verzet komen.

„We raakten in paniek”, vertelt een chauffeur later aan de Franse krant Le Monde. „We konden dat spul niet in de tankwagens laten zitten, dus ieder voor zich is het ongezien gaan dumpen.” Het afval wordt geloosd op zestien plekken, van woonwijken tot het industriegebied. Een paar weken later zijn zeven inwoners van Abidjan dood en 40.000 anderen ziek.

Zeven weken eerder, op zondag 2 juli, loopt de olietanker Probo Koala de haven van Amsterdam binnen voor een korte tussenstop. Het schip is op weg naar Estland om ruwe olie in te slaan. De kapitein, de Rus Sergey M. Chertov, wil wat scheepsafval kwijt. Het zou gaan om spoelwater van het reinigen van de tanks van het schip.

Aankomst

Vóór aankomst heeft de plaatselijke agent namens handelskantoor Trafigura Londen een afspraak gemaakt bij verwerkingsbedrijf Amsterdam Port Services (APS). Trafigura Londen is onderdeel van het internationale handelsconcern in derivaten en grondstoffen Trafigura. De administratieve hoofdzetel is Amstelveen.

Acht uur na het afmeren van de Probo Koala in de Afrikahaven pompt een lichter (tankschip) van APS de helft van de 400.000 liter afval uit de Probo Koala. Een enorme stank verspreidt zich als de lichter terug is bij APS. Haven-, milieu- en politiediensten bemoeien zich ermee. APS neemt monsters en stuurt die naar verwerkingsbedrijf ATM in Moerdijk.

ATM-directeur J. Droog is voorzichtig: „Het was niet met honderd procent zekerheid te zeggen dat het gewoon spoelwater was. Het afval is in elk geval sterk vervuild.” Daar hangt een prijskaartje aan. Op 3 juli brengt ATM offerte uit: 500.000 euro in plaats van de 12.000 euro die Trafigura dacht te moeten betalen voor het verwerken. Trafigura vindt het te duur.

Het zwaar vervuilde afval zit 4 juli nog in de lichter van APS. Dat bedrijf zegt: „Omdat de Probo Koala wilde vertrekken en de eigenaar niet garant wilde staan voor de kosten van de verwerking van het afval in de lichter, liet APS beslag leggen op de Probo Koala.”

Terugpompen

Na overleg met instanties waren er volgens APS „geen wettelijke gronden” om het terugpompen te verhinderen. Woordvoerder J. Maat van Trafigura weet dat nu niet meer zo zeker: „Mogelijk was er een nieuwe juridische situatie ontstaan. Het afval had immers de Probo Koala verlaten en uit een analyse was gebleken dat om sterker vervuild afval (‘chemical waste’) ging. Daardoor was mogelijk wel een exportvergunning nodig. Maar goed, de autoriteiten hebben anders beslist.”

Alle autoriteiten, waaronder de VROM-inspectie in Haarlem, weigeren sinds de kwestie politiek hoog oploopt, elke informatie. Ze wachten het resultaat van een ingesteld justitieel onderzoek af. Op 7 september, de dag dat het nieuws over het gif van de Probo Koala in Ivoorkust Nederland bereikt, was de VROM-inspectie wel nog aanspreekbaar.

Een medewerker van de Tweede Kamerfractie van de PvdA belt die dag met inspecteur A. Bussemaker in Haarlem. Een passage uit de transcriptie van het telefoongesprek:

Medewerker: „Heeft u niet overwogen het schip aan de ketting te leggen en het afval op kosten van de eigenaar te verwerken?”

Bussemaker: „Ha, ha. dat kost de belastingbetaler klauwen met geld! Nee, we hebben gezocht naar een goede oplossing elders en het schip laten gaan. We hebben net de Otapan (asbestschip dat door Turkije is geweigerd, red.) gehad.”

Bussemaker zegt in het gesprek ook dat de Probo Koala eigenlijk een vergunning (EVOA-beschikking) had moeten hebben om het afval Nederland in te brengen. Die vergunning blijkt niet te zijn afgegeven. Bussemaker: „Ja, dat gebeurt wel eens. Dat zou niet moeten gebeuren, maar dat gebeurt in de snelheid.”

Onbekende en niet gecontroleerde afvalverwerker

De uitlatingen staan haaks op de mededelingen in de Kamer door staatssecretaris Van Geel (CDA, milieu) aan de Tweede Kamer. Hij zei dat de milieu-inspectie, behalve een enkel telefoontje, geen verdere bemoeienis heeft gehad met het besluit om de Probo Koala te laten gaan.

Woensdag 5 juli kan het schip de haven van Amsterdam uitvaren, met het afval. Na olie te hebben geladen in Estland vertrekt het schip naar Ivoorkust. Zaterdagochtend 19 augustus vaart het schip de Ivoriaanse havenstad Abidjan binnen. Twee dagen eerder heeft Trafigura Londen een email gestuurd naar Puma Energy, een filiaal van Trafigura in Ivoorkust. Onderwerp: slops discharge in Abidjan. In de mail wordt aangedrongen op een goede verwerking. De plaatselijke agent, WAIBS, laat het schip aanmeren aan de kade van oliemaatschappij Petroci.

Voor die tijd heeft de agent aan Trafigura de contactgegevens doorgegeven van twee bedrijven die het schip kunnen leegpompen: Société Tommy en Ivoirienne de Technique d’Energie (ITE). De multinationals werken altijd met ITE, dat een fabriek heeft voor de verwerking van scheepsafval.

ITE wordt gebeld door Puma Energy. Maar ITE neemt het werk niet aan. „We kunnen opdrachten alleen aannemen als we 24 uur voor aankomst van een schip zijn benaderd”, zegt directeur Yao Blé. Gevaarlijk afval kan in Ivoorkust overigens niet verwerkt worden, zelfs niet door ITE. „Dat is algemeen bekend”, zegt Yao Blé.

Société Tommy, dat op 12 juli een vergunning heeft gekregen voor „het leeghalen, het onderhouden en het bijtanken” van schepen, neemt de opdracht aan, voor 18.500 dollar (15.500 euro). Tommy huist in een overbevolkt appartementencomplex en staat niet ingeschreven bij de Kamer van Koophandel.

Trafigura-woordvoerder Maat geeft toe dat ter plaatse niet gecontroleerd is of Tommy wel in staat was het afval goed te verwerken. Ook liet Trafigura zelf geen analyse maken van het afval voordat het van boord ging. Maat: „We voelen ons verantwoordelijk. Misschien zijn we tekort geschoten in onze zorgplicht.”

Handgeschreven bericht

Op vrijdag 18 augustus stuurt een van de eigenaren van Tommy, de Nigeriaan Salomon Ugborugbo, een handgeschreven bericht naar de kapitein van de Probo Koala via Trafigura: „Na het lezen van uw e-mail zijn we door een scheikundige geadviseerd om uw chemische afval te storten op een plek buiten de stad die geschikt is om alle soorten chemische producten te ontvangen, genaamd Akwedo”. Hij zegt niet dat Akwedo een vuilnisbelt is.

Kort na het oproer van omwonenden van Akwedo tegen de tankwagens wordt de Ivoriaanse milieu-inspectie Ciapol gealarmeerd. Ciapol neemt een monster en sommeert de kapitein van het schip aan de kade te blijven. De havenautoriteiten laten de Probo Koala echter op 21 augustus vertrekken.

Op 4 september erkent de regering van Ivoorkust - die 6 september zal aftreden -dat de zwarte smurrie gevaarlijk is. Het ministerie van Volksgezondheid kondigt aan dat mensen gratis behandeld kunnen worden. Meer dan 40.000 Ivorianen hebben zich bij ziekenhuizen gemeld. Het dodental bedraagt zeven.

Justitie in Ivoorkust onderzoekt intussen of sprake is van een deal tussen Trafigura, Puma Energy en Tommy. Douaniers, managers van WAIBS, Puma Energy en Tommy en de maritiem directeur van het ministerie van Transport zitten in de cel. Die laatste verleende Tommy de vergunning. Vorige week zijn ook twee managers van Trafigura gearresteerd. Zij waren in Ivoorkust voor een „humanitaire missie”.