Belastingdienst kan ‘walvis’ niet aan
Den Haag, 11 juli.
Het had het paradepaardje van de administratieve lastenverlichting voor het bedrijfsleven moeten zijn en het is een administratieve nachtmerrie geworden. De operatie-walvis, de invoering in 2006 van één loket voor de loonadministraties van de Belastingdienst en uitkeringsorganisatie UWV, blijkt een Bermuda-driehoek in de sociale zekerheid te hebben opgeleverd. Gegevens die werkgevers aanleveren, verdwijnen in een groot zwart gat.
De politiek verantwoordelijke bewindslieden, minister Donner (Sociale Zaken, CDA) en staatssecretaris De Jager (Belastingen, CDA), durven geen garanties te geven wanneer het UWV en de Belastingdienst de problemen onder de knie zullen hebben. Ze weten zelfs niet wat precies de omvang van het probleem is, erkenden ze vorige week in de Kamer.
De voorlopige stand van zaken: werkgevers moeten hun loongegevens over 2006 (en naar het zich laat aanzien ook over 2007) opnieuw bij de Belastingdienst aanleveren. Burgers die aanspraak maken op toeslagen of inkomensafhankelijke regelingen, kunnen langdurige vertragingen ondervinden bij de definitieve vaststelling van de toeslagen.
‘Walvis’ – wet administratieve lastenverlichting en vereenvoudiging in sociale zekerheidswetgeving – werd in 2006 ingevoerd. De toenmalige bewindslieden De Geus (Sociale Zaken) en Wijn (Belastingen), beiden CDA, verzekerden dat het goed zou komen.
De opzet van ‘walvis’ was helder: het loonbegrip (waarover belasting wordt geheven en sociale premies worden berekend) werd gestroomlijnd. Werkgevers zouden niet langer salarisgegevens aan het UWV hoeven te leveren voor de premieheffing, maar uitsluitend aan de Belastingdienst. Daar moeten loongegevens toch al naar toe voor de loon- en inkomstenbelasting. De Belastingdienst zou deze gegevens vervolgens doorsturen naar het UWV. De verminderde administratie zou een lastenverlichting van 200 miljoen euro per jaar voor het bedrijfsleven opleveren.
Ondertussen raakte de Belastingdienst verwikkeld in een tweede megaproject: de invoering van de Dienst Toeslagen, die vanaf 2006 met de toeslagen voor huur- zorg- en kinderopvang werd belast. Het was de uitwerking van de CDA-ideologie in het tweede kabinet Balkenende.
Op 1 januari 2006 trad ‘walvis’ in werking. Bijna anderhalf jaar later kwam aan het licht dat het systeem niet werkte. De Belastingdienst had de gegevens over 2006 die het aan het UWV had geleverd, nodig om de definitieve hoogte van toeslagen vast te stellen – en het UWV bleek die niet meer te kunnen leveren en ze zelf overigens ook niet te gebruiken.
De politieke paniek sloeg toe. Donner zei tijdens spoedoverleg in de Kamer dat de invoering van ‘walvis’ „met de wijsheid achteraf onverantwoord” was geweest.
Maar er was al jaren eerder gewaarschuwd voor problemen bij het project. Automatiseringsdeskundigen stelden in 2003 al vast dat er sprake was van slecht projectmanagement, van miscommunicatie en onvoldoende kennis over het project bij de leiding van het UWV en de Belastingdienst. Bovendien bestond er geen urgent gevoel van kostenbeheersing. Het prestigieuze IT-project heeft inmiddels meer dan 400 miljoen euro gekost.
De problemen hebben ook te maken met de complexiteit van het systeem. Maandelijks moeten werkgevers per werknemer 127 gegevens aanleveren, waarvan er een aantal (zoals bijvoorbeeld ziektedagen) aan voortdurende veranderingen onderhevig is.
De complexiteit komt voort uit het streven naar rechtvaardigheid van het sociale zekerheidsstelsel. Maar het vergt een gedetailleerdheid die makkelijk tot foutmeldingen leidt en die softwareprogramma’s extreem kwetsbaar maakt.
Donner sprak in het Kameroverleg van twee weken geleden over de grote hoeveelheid ‘queu-errors’ (verkeerd ingevulde gegevens of foutmeldingen ) in het systeem. „Er zijn grenzen aan de mate waarin je dingen mooi kunt maken”, zei hij.
Zowel Donner als De Jager beklemtoonden in de Kamer dat een deel van de oplossing gelegen is in vereenvoudiging van de IT-systemen. Zo wil De Jager dat werkgevers minder gegevens hoeven aan te leveren. Geen 127 maar maximaal 40 per werknemer. Volgens De Jager hoeven ook niet alle 430.000 werkgevers opnieuw hun gegevens over 2006 aan te leveren, want van 150.000 werkgevers blijken de gegevens wel bruikbaar.
Een oplossing is vooralsnog niet in zicht. Donner en De Jager hebben een ‘integrale probleemanalyse’ beloofd die op prinsjesdag beschikbaar komt. Als die de Kamerleden niet zint, neemt de kans op een parlementair onderzoek toe.