14 vragen over de lintjesregen

Door Oscar Vermeer

Lintjes in de Orde van de Nederlandse Leeuw worden uitgereikt sinds 1815 en zijn bestemd voor mensen met „persoonlijke bijzondere verdiensten van zeer exceptionele aard."

1. Welke lintjes worden vandaag uitgereikt?

In heel Nederland krijgen 3548 mensen een koninklijke onderscheiding. Het gaat om onderscheidingen in de Orde van de Nederlandse Leeuw (drie graden: Ridder Grootkruis, Commandeur, Ridder) en in de Orde van Oranje- Nassau (zes graden: Ridder Grootkruis, Grootofficier, Commandeur, Officier, Ridder, Lid). Lintjes in de Orde van de Nederlandse Leeuw worden uitgereikt sinds 1815 en zijn bestemd voor mensen met „persoonlijke bijzondere verdiensten van zeer exceptionele aard.” Denk bijvoorbeeld aan topprestaties op het gebied van de kunst, de wetenschap, literatuur of sport. De onderscheidingen in de Orde van Oranje-Nassau werden in 1892 ingesteld. Bij deze Orde gaat het om „de persoonlijke bijzondere verdiensten voor de samenleving” en worden vooral vrijwilligers gedecoreerd.

2. Hoeveel mensen zijn in het verleden al gedecoreerd?

Daar is niets zinnigs over te zeggen, want in het verleden werd er volkomen anders geadministreerd, zegt Jan van Ingen, secretaris van het Kapittel voor de Civiele Orden. Het Kapittel, vijf man sterk, is in 1994 door de Kroon ingesteld en brengt over elke aanvraag onafhankelijk advies uit aan de regering. Het Kapittel is gehuisvest in de Kanselarij der Nederlandse Orden. Volgens Van Ingen worden jaarlijks gemiddeld zo’n 4.500 lintjes uitgereikt. Ongeveer drieduizend gedecoreerden overlijden. „De netto toename is dus 1.500 per jaar”, zegt Van Ingen. „We decoreren spaarzaam. Het moet geen strooi-orde worden.” Er is geen maximum gesteld aan het aantal aanvragen. „We zijn afhankelijk van wat de samenleving ons aanreikt.”

3. Hoe dien je zelf een aanvraag in?

Daarvoor moet een uitgebreid onderbouwde aanvraag worden ingediend bij de gemeente waar de kandidaat woont. Het aanvraagformulier kan worden gedownload van de site www.lintjes.nl of worden opgevraagd bij de gemeente.

4. Wie beslist over het toekennen van een onderscheiding? Wat is de rol van de koningin?

De aanvraag komt via de burgemeester en Commissaris van de Koningin bij het Kapittel voor de Civiele Orden terecht, waar het voor 1 november moet zijn. Het Kapittel geeft een zwaarwegend advies, dat nagenoeg altijd wordt overgenomen door de verantwoordelijke minister. Elke minister mag op zijn eigen beleidsterrein onderscheidingen toekennen. De minister stelt een Koninklijk Besluit op dat door de Koningin wordt getekend. Daarmee is de toekenning officieel geworden. De Koningin heeft nog een rol. Ze ziet er ook op toe dat de waardigheid en de goede uitvoering van het decoratiestelsel behouden blijft.

5. Adviseert het Kapittel weleens negatief over een aanvraag?

Dit jaar gebeurde dat 333 keer. Er zijn twee belangrijke redenen voor. De eerste is een negatief advies van de burgemeester. Dat de burgemeester de aanvraag toch heeft doorgestuurd naar het Kapittel, komt omdat hij daartoe verplicht is. De tweede reden is dat de kandidaat in aanraking is geweest met justitie of politie. Dan gaat het bijvoorbeeld om rijden onder invloed. „Je moet nu eenmaal van onbesproken gedrag zijn”, zegt Van Ingen. Overigens geldt voor de overtredingen een verjaringstermijn.

6. Voor welke activiteiten krijg je het snelst een lintje? Werkt vrijwilligerswerk voor ouderen bijvoorbeeld in je voordeel?

Het decoratiestelsel maakt geen onderscheid in verdiensten of activiteiten. In de praktijk blijkt dat het in de Orde van Oranje-Nassau vaak gaat om mensen die zich „geruime tijd” (15 tot 20 jaar) hebben ingezet voor de samenleving. Ze verrichten hand- en spandiensten voor verenigingen, maken het dorpshuis schoon, of besturen een sportclub. Van Ingen: „Het gaat om mensen die de samenleving een beetje draaiende houden.”

7. Hoe vaak weigert iemand een lintje?

Te allen tijde moet worden voorkomen dat een lintje wordt geweigerd. Dat is primair de taak van de burgemeester. Die kan via de aanvrager of in de directe omgeving van de kandidaat laten polsen of een lintje ook echt op prijs wordt gesteld. Helaas is het systeem niet waterdicht. Zo af en toe weigert iemand een lintje als hij al voor de burgemeester staat.

8. Wanneer draag je je onderscheiding en wanneer niet? Is er een draagprotocol?

Elke gedecoreerde ontvangt naast de onderscheiding, het draaginsigne (een kleiner model) en de oorkonde, ook de brochure De Spel(d)regels waarin het draagprotocol staat uitgelegd. In principe draag je de onderscheiding (ook wel het grootmodelversiersel of uitreikversiersel genoemd) alleen op de dag van uitreiking. Bij bijzondere bijeenkomsten, bijvoorbeeld op Koninginnedag, mag het ook. Het draaginsigne mag elke dag worden opgespeld, mits er sprake is van gepaste kleding. Dus niet op een joggingpak, wel op een pak. Het dragen van de onderscheiding of de insigne door iemand anders dan de gedecoreerde, mag niet. Het is zelfs strafbaar; er staat een boete op.

9. Wat gebeurt er met een lintje als iemand overlijdt? Mag de familie het houden of moet het worden teruggegeven?

De koninklijke onderscheiding is een persoonlijke onderscheiding die je in bruikleen hebt. Bij overlijden moet het terug naar de eigenaar, de Staat. Dat betekent dat het door erfgenamen moet worden teruggestuurd naar de Kanselarij der Nederlandse Orden. In de praktijk lukt dat bij 80 procent van de lintjes. De 20 procent die niet terugstuurt, krijgt van de Kanselarij 3 à 4 maanden na het overlijden een herinneringsbrief. Dan stuurt nog eens 80 procent het lintje op. Bij het restant gaat het om mensen die het lintje niet meer kunnen vinden. Of de onderscheiding is met de overledene mee het graf ingegaan. In dat geval betalen de erfgenamen de kostprijs van de onderscheiding. Overigens geldt dit terugsturen ook als je al een lintje hebt, maar je later een hogere onderscheiding krijgt.

10. Je kan dus een gerecycled lintje krijgen?

Ja, dat kan. Een keurmeester beoordeelt de kwaliteit van de lintjes. Als ze nog te gebruiken zijn, worden ze bij de Koninklijke Nederlandse Munt in Utrecht gerestaureerd. Van Ingen: „Daarna zien ze er weer fonkelnieuw uit. Zelfs ik zie het verschil tussen oud en nieuw niet.”

11. Maar als de familie het lintje wil houden?

Dan kan het in bruikleen voor onbepaalde tijd worden verkregen. Er moet dan een borgsombedrag worden betaald dat gelijk is aan de kostprijs van de onderscheiding. Dat kan aardig oplopen. Zo kost de goedkoopste, Lid in de Orde van Oranje-Nassau, 168 euro. De duurste is Ridder Grootkruis in de Orde van de Nederlandse Leeuw: 2.093 euro. Niet terugsturen maar ook niet willen betalen komt nooit voor, zegt Van Ingen. „Daar hebben we nog nooit trammelant over gehad.”

12. Wanneer kom je in aanmerking voor een lintje tussendoor, dus niet vlak voor Koninginnedag?

Een uitreiking bij een tussentijdse gelegenheid of bijzondere gelegenheid is mogelijk als er een direct verband is tussen de reden van de onderscheiding en de datum van de uitreiking. Zoals bij de huldiging van sporters na de Olympische Spelen.

13. Hoe zit het met de regionale verdeling? Worden er in elke provincie even veel uitgereikt?

In absolute aantallen worden dit jaar de meeste lintjes uitgedeeld in Noord-Brabant (700). Daarna volgen Zuid-Holland (617) en Noord-Holland (439). De minste uitreikingen zijn in Flevoland (67). Procentueel gezien heb je in de zuidelijke provincies meeste kans op een lintje. Dat is al jaren zo. Dit jaar krijgt een op de 3.317 Limburgers een lintje, net als een op de 3.457 Brabanders. De minste kans maken de inwoners van Noord-Holland (een op de 5.953 inwoners), Drenthe (een op de 5.653), en Zuid-Holland (een op de 5.600). Jan van Ingen: „In de noordelijke provincies vinden mensen het vanzelfsprekend wat ze doen, en heerst het idee van: daar hoef je niet voor gedecoreerd te worden. In het zuiden past het meer in de cultuur en heeft een onderscheiding een grotere betekenis.”

14. En hoe zit het met de etnische verdeling, en de man-vrouw-verhouding?

Er wordt niet geregistreerd naar etniciteit, dus daar zijn geen gevens van. Vrouwen worden minder onderscheiden dan mannen, maar ze lopen hun achterstand langzaam maar zeker in. Het aantal gedecoreerde mannen is redelijk stabiel sinds 2002 (tussen 2.300 en 2.400), maar het aantal vrouwen met een lintje stijgt nog elk jaar (850 in 2002, ruim 1.200 dit jaar).

Gerelateerde artikelen:

Gepubliceerd in:
Binnenland