Bouwers JSF zijn nu aan zet

Zweedse bronnen zeggen dat Saab de opvolger van de F-16 voor miljarden goedkoper kan leveren dan Lockheed Martin (JSF). Onzin, zegt Defensie. Wie heeft gelijk?

Linköping, 15 febr. In productiehal nummer één staan er drie naast elkaar: slanke, gestroomlijnde jachtvliegtuigen van de Zweedse firma Saab.

Peter Liander is er duidelijk trots op. „Kijk, die banden”, zegt de communicatiemedewerker van Saab. „Net als bij een nieuwe auto”. Met een gelukzalige glimlach drukt hij zijn neus even tegen de grijs gespoten metalen romp. „En zo ruiken ze ook.”

Sinds de jaren negentig bouwt Saab de JAS Gripen (‘Griffioen’) voor de Zweedse luchtmacht. De Gripen C/D, een toestel dat is aangepast aan de NAVO-standaard, kent inmiddels een bescheiden exportsucces. Hongarije, Tsjechië en Zuid-Afrika vliegen er mee.

Eén Gripen staat al twee dagen gereed voor take off. Maar testpiloot en marketingdirecteur Magnus Olsson heeft het te druk gehad met iets anders: het werkbezoek van de vaste Kamercommissie van Defensie uit Nederland.

Saab is nog steeds in de race voor de opvolging van de F-16’s van de Koninklijke Luchtmacht. In een productiehal verderop staat een demonstratiemodel van de nieuwste versie van de Gripen, de Next Generation, dat in 2015 op de markt moet komen. Dat toestel, zo denken de Zweden, kan concurreren met de Amerikaanse F-35 Joint Strike Fighter (JSF).

Terwijl Peter Liander de journalist van NRC Handelsblad rondleidt, worden de Nederlandse Kamerleden in de Saab-fabriek in Linköping door Olsson vertrouwelijk gebrieft.

Besluit

Nog voor het einde van april moet de Tweede Kamer instemmen met de aankoop van de eerste twee F-35’s om mee te doen met een testprogramma in de VS. In 2010, zo is de bedoeling, valt een definitief besluit over de JSF.

Maar wat Saab betreft wordt de strijd nu beslist. Als het parlement instemt met de aankoop van testvliegtuigen voor het JSF-programma, zo houdt Olsson de Nederlandse parlementariërs voor, dan trekt Saab zich terug uit de race. Daarna doet hij een aanbieding waar de leden van de Vaste Kamercommissie voor Defensie nog lang over zullen napraten.

Het ministerie van Defensie heeft miljarden uitgetrokken voor de JSF. In 2002 was het budget 4,5 miljard euro, in 2005 (de meest recente raming die beschikbaar is), bedroeg het budget voor de ‘vervanging F-16’ al 5,7 miljard. Voor dat bedrag hoopt de luchtmacht 85 F-35’s te kunnen aanschaffen. Maar de prijs van de JSF staat allerminst vast: het aantal van 85 JSF’s, zo laat Defensie keer op keer weten, is slechts een ‘planningsgetal’. In 2010 zal het kabinet slechts een besluit nemen over een eerste partij van circa 57 toestellen. Of er genoeg geld is voor een tweede ‘batch’ is ongewis. Pogingen van het ministerie van Defensie om met andere JSF-partners prijsafspraken te maken, zijn tot nu toe zonder resultaat gebleven.

Het voorstel dat Saab achter de schermen aan de Kamerleden voorlegt, lijkt daarom bijna te mooi om waar te zijn. Noch de Zweden, noch de Nederlandse parlementariërs willen na afloop van de briefing ingaan op de precieze omvang van het bod. Maar off the record geven verschillende bronnen in Zweden de details prijs.

Saab biedt 85 Gripens aan voor 4.8 miljard, bijna een miljard euro minder dan het huidige budget voor de vervanging van de F-16. En Saab doet nog een ander voorstel: als Nederland Gripen koopt, dan garanderen de Zweden een vaste prijs voor de exploitatie en het onderhoud van het toestel in de komende dertig jaar. Volgens de Zweden zouden de totale ‘levensduurkosten’ van de Gripen (aanschaf en exploitatie) uitkomen op ongeveer 10 miljard euro. Ter vergelijking: in december meldde het ministerie van Defensie dat de levensduurkosten van de JSF over een periode van 30 jaar waarschijnlijk zouden uitkomen op ongeveer 14,4 miljard. Dat bedrag is niet gegarandeerd, maar een schatting.

Besparen

Kan Nederland miljarden besparen als het alsnog besluit om Gripens te kopen, in plaats van JSF’s?

Onzin, zegt het ministerie van Defensie. De afgelopen maanden heeft het departement de Gripen en de JSF opnieuw geëvalueerd. Volgens Defensie heeft de vergelijking uitgewezen dat de JSF niet alleen superieur is aan de Gripen, maar ook goedkoper – al was het maar omdat Nederland sinds 2002 al bijna meer dan een miljard in de F-35 heeft geïnvesteerd. Volgens een woordvoerder was de berekening van Saab „bekend bij het ministerie”, maar kloppen de Zweedse berekeningen niet. „Niet alle kosten zijn meegenomen”. Welke kosten dat zijn, kan de woordvoerder echter niet uitleggen.

Wie heeft er gelijk? Saab heeft eerder aan Denemarken een soort gelijk aanbod gedaan: 2,9 miljard euro voor de koop en instandhouding van 24 toestellen. Maar afgelopen november wees Noorwegen de Gripen af en koos de JSF. Het Noorse ministerie van Defensie had eigen berekeningen gemaakt, waarin de kosten voor de Gripen twee à drie keer zo hoog uitvielen dan Saab had opgegeven. De Zweden waren daar zo boos over, dat er een ontmoeting tussen de Noorse en Zweedse ministers van Defensie nodig was om de plooien glad te strijken.

Volgens Saab kan de discussie gemakkelijk worden beslecht. „Wij zijn bereid een vaste, juridisch bindende en gegarandeerde prijs te bieden voor 85 vliegtuigen in de komende dertig jaar”, zegt manager Olsson. „Nederland hoeft er alleen maar om te vragen.”

Bij de leden van de vaste Kamercommissie voor Defensie in Linköping lijkt die boodschap te zijn aangekomen. Een Kamermeerderheid wil van beide kandidaten een gegarandeerde prijs, voordat over de aankoop JSF testtoestellen kan worden beslist. „We willen appels met appels kunnen vergelijken”, zegt Joël Voordewind (ChristenUnie), wiens partij de JSF altijd heeft gesteund. En de fervente JSF-aanhanger Arend Jan Boekestein (VVD) „erg benieuwd” te zijn wat Amerikaanse vliegtuigbouwer Lockheed Martin tegenover het Zweede bod kan stellen. Over anderhalve week reist de Kamercommissie af naar de VS om zich te verdiepen in de JSF. „De Amerikanen moeten iets doen.”