PvdA riskeert kabinetscrisis met JSF-besluit

Het ene crisisoverleg op het Torentje was nog niet voorbij of het volgende moest alweer ingepland worden. De economische crisis dreef de coalitiepartijen CDA, PvdA en de ChristenUnie de hele maand maart naar het kantoor van premier Jan Peter Balkenende. Gisteren explodeerde het al lang smeulende JSF-dossier.

Den Haag, 22 april. De PvdA-fractie heeft gisteren besloten de door het kabinet voorgenomen aanschaf van twee testexemplaren van het JSF-gevechtsvliegtuig niet te steunen. Ondanks intensief en hoogoplopend topoverleg zal de PvdA-fractie vanmiddag en vanavond in de Tweede Kamer aan dit standpunt vasthouden. Dan debatteert het parlement over de aankoop van de testtoestellen. Defensie wil deze toestellen hebben om uiteindelijk 85 JSF-toestellen te kopen als opvolger van de nu door de luchtmacht gebruikte F-16. Bronnen bij de PvdA kunnen zich niet voorstellen dat staatssecretaris De Vries (Defensie, CDA) hun voldoende tegemoet kan komen om vandaag of morgen een compromis te sluiten.

Deze opstelling leidt tot een crisissfeer. „We weten niet waar het uitkomt”, zegt een PvdA’er.

De spanning in de coalitie liep gistermiddag al op. Hamer liet na de vergadering van haar fractie tegenover journalisten nog in het midden wat precies het PvdA-standpunt behelsde. Maar in het reguliere fractievoorzittersoverleg lichtte ze wel haar collega’s Pieter van Geel (CDA) en Arie Slob (ChristenUnie) in. Toen bleek al snel dat topoverleg nodig was. Balkenende riep gisteravond de fractievoorzitters en partijleiders bij elkaar in een poging om een compromis te vinden. Staatssecretaris Frans Timmermans verving daarbij PvdA-leider Wouter Bos, wiens vrouw dit weekeinde beviel.

Het compromis was: nu een eerste testtoestel kopen, pas volgend jaar een tweede en de aankoop van álle JSF’s doorschuiven naar de formatie van het volgend kabinet in 2012. Maar Hamer weigerde toe te geven. De sfeer was onaangenaam, zeggen ingewijden.

Door de hakken in het zand te zetten gaat de PvdA-fractie niet alleen in tegen de coalitiepartners – want ook de ChristenUnie is overtuigd van de noodzaak de testtoestellen aan te schaffen – maar neemt zij ook afstand van de eigen kabinetsleden: in januari gingen de PvdA-ministers en staatssecretarissen in principe al akkoord met het kabinetsvoornemen de testtoestellen aan te schaffen.

Het tekent hoezeer de PvdA al jaren worstelt met de opvolging van de F-16. Met altijd één constante: de sociaaldemocraten staan al sinds 2002 uiterst kritisch tegenover het project, maar hebben nooit écht een vuist gemaakt op momenten dat het kon.

Het kabinet-Kok besloot in 2002 om 800 miljoen dollar in de ontwikkelingsfase van de JSF te steken, waarmee het de facto al voor de JSF koos als opvolger van de F-16.

De PvdA-fractie, waar Timmermans toen Defensiewoordvoerder was, bekritiseerde het plan. Waarom moest Nederlands zich al zó vroeg vastleggen op het Amerikaanse toestel. Was het niet beter om later „van de plank te kopen”? Was het uit strategisch oogpunt niet beter om te kiezen voor een Europees product als de Eurofighter of de Franse Rafale?

Het kabinet-Kok trotseerde de fractie en besloot toch in het JSF-project te stappen, een besluit waar Bos als staatssecretaris van Financiën nauw bij betrokken was. De PvdA-fractie ontkwam aan de noodzaak te kiezen tussen eigen kabinet en eigen mening doordat het kabinet viel over de kwestie-Srebrenica. Na de verkiezingen kwam de PvdA in de oppositie terecht en stemde de Kamer met steun van de LPF in met het JSF-besluit.

In de oppositie kon de PvdA gemakkelijk haar tegenstand tegen de JSF vasthouden. In het verkiezingsprogramma voor de laatste Tweede Kamerverkiezingen pleitte de partij er zelfs voor uit het JSF-project te stappen. Maar tijdens de coalitieonderhandelingen maakte de PvdA er geen breekpunt van. In het coalitieakkoord met het CDA en ChristenUnie werd de besluitvorming over de JSF hoogstens vertraagd.

Maar de jarenlang aangehouden uitsteltactiek van de PvdA is nu geen optie meer. Het CDA zal het ontlopen van een besluit over de testtoestellen niet accepteren, zeggen ingewijden. Vooral omdat ze genoeg hebben van alle politieke overwinningen die de PvdA – voornamelijk door toeval – de afgelopen tijd boekte. Zeker Balkenende voelt die nederlagen sterk: hij moest toegeven dat er een onderzoek komt naar de Nederlandse steun aan de inval in Irak, het is hem weer niet gelukt de ministerssalarissen na jarenlange stagnatie te verhogen, de economische recessie dwingt hem de strakke begrotingsregels los te laten.

Nu de PvdA kleur moet bekennen is het tijd voor een moeilijke afweging. Zegt de fractie vandaag echt nee, dan riskeert zij een crisis. En dat in een tijd waarin de economische uitzichten ongekend slecht zijn, en het kabinet net een moeizaam akkoord heeft bereikt over de aanpak daarvan? Maar als de partij nu alsnog met een compromis instemt, zal de oppositie ongetwijfeld zeggen dat de PvdA weer eens harder blaft dan bijt.

Daarbij komt nog de lange JSF-geschiedenis van partijleider Bos en Timmermans. „Ons criterium is steeds geweest en zal blijven dat de risico’s inschatbaar en verantwoord moeten zijn”, zei Timmermans destijds over de JSF. Precies daar gaat het nu ook weer om. Want de JSF is nog steeds omgeven door onzekerheden. Om enkele voorbeelden te noemen: de prijs van het toestel, vragen over de prestaties, twijfels of het Nederlands bedrijfsleven wel genoeg orders krijgt om de Staat haar investering terug te betalen, vraagtekens over de geluidsoverlast.

De PvdA gebruikt dat nu als argument. Maar nieuw zijn die bezwaren niet. En áls ze zo zwaarwegend zijn, dan had de PvdA maar eerder het hele project moeten blokkeren, benadrukken bronnen rondom het kabinet.

Het maakt het tot een klassieke afweging voor fractieleider Hamer: buigen of barsten. En als de PvdA-fractie niet buigt, moeten de PvdA’ers in het kabinet vrijdag ook kiezen: trotseren ze de fractie, of de rest van de ministerraad? Of moeten toch CDA en ChristenUnie om? Dat zijn ze niet van plan. Zij hebben al gezegd dat het kabinet het verzet van de PvdA-fractie moet negeren.