De PvdA houdt vast aan een vertrek uit Uruzgan in 2010. De partij wil, vlak
voor de gemeenteraadsverkiezingen, laten zien dat zij de rug recht houdt.
Den Haag, 18 febr. Politiek Den Haag wordt woensdag wat laat wakker. Pas diep
in de nacht eindigde een lang Kamerdebat over het Irak-rapport. Aan het
einde van de ochtend komen de eerste alarmerende berichten binnen. Haagse
bronnen – politici en ambtenaren – melden: Wouter Bos ligt op ramkoers. Hij
lijkt aan te sturen op de val van het kabinet. Van premier Balkenende en
vicepremier André Rouvoet eist hij dat er vrijdag een beslissing wordt
genomen over een vertrek van Nederlandse militairen uit Uruzgan. En zijn
positie is duidelijk: in 2011 is er geen Nederlandse militair meer in de
Afghaanse provincie.
PvdA-top bijeen over Afghanistan De PvdA-bewindslieden zijn
vanochtend bijeengekomen om te praten over de stand van zaken in het kabinet
over de Nederlandse rol in Afghanistan. ,,We gaan even praten en kijken hoe
het speelveld erbij ligt'', aldus PvdA-staatssecretaris Frans Timmermans
(Europese Zaken). Daarmee doelde hij op de politieke verhoudingen.
Voor de politieke analisten op het Binnenhof is dan duidelijk: het einde van
Balkenende IV is nog nooit zo nabij geweest. De stekker zit er nog in, maar
de stroom is uitgeschakeld.
Een maand geleden was het ook al bal, toen het rapport-Davids over Irak bijna
het einde van het kabinet inluidde. Een diepe knieval van Balkenende redde
toen zijn regering. Waarom dreigt dan nu alweer een kabinetscrisis? En is de
kans zelfs groter dat het misgaat?
Muurvast
Terug naar het Torentje, tegen één uur in de middag. André Rouvoet,
partijleider van de ChristenUnie, beent na een overleg bij Balkenende
woedend naar buiten. „Het zit muurvast”, zegt hij getergd. Defensieminister
Eimert van Middelkoop ziet er zo mogelijk nog somberder uit dan zijn
partijgenoot. „Geen millimeter opgeschoten.” Minister Maxime Verhagen
(Buitenlandse Zaken, CDA) blijkt daar, even later, aanzienlijk minder
humeurig over. Terwijl hij een gereedstaande auto inschiet, verklaart hij
zelfverzekerd dat het kabinet, anders dan Bos wil, ook komende vrijdag geen
beslissing neemt over de toekomst van de Nederlandse militairen in Uruzgan.
„Mogen we hier even rustig de tijd voor krijgen?” Dan komt vicepremier Bos
naar buiten. Hij gaat er even goed voor staan. In de dictie van een
campagnevoerder: „Twee jaar geleden hebben wij de kiezer beloofd dat de
laatste militair uit Uruzgan zal verdwijnen.” En: wat hem betreft kan dat
besluit vrijdagochtend opnieuw worden genomen. „Het is belangrijk dat
politici burgers duidelijkheid verschaffen. De knoop moet nu worden
doorgehakt.” Premier Balkenende zegt later dat hij „hecht aan een
zorgvuldige besluitvorming” en wijst op „een zware internationale
verantwoordelijkheid”.
Maar het gaat allang niet meer alleen over de vraag of Nederlandse militairen
langer dan tot december 2010 in Uruzgan moeten blijven. Allerlei politieke
overwegingen spelen een rol. De PvdA zegt al maanden dat de missie in
Uruzgan in december 2010 ten einde komt en heeft dat volgehouden toen de
Amerikaanse president Obama bekendmaakte dat de NAVO met extra troepen het
tij in Afghanistan wil keren. De PvdA is bang opnieuw te worden beticht van
‘draaien’. Dat is belangrijker dan een verzoek van de zo bewonderde Obama.
Raadsverkiezingen
Bos wil nu laten zien dat hij een rechte rug heeft, zeker vlak voor de
raadsverkiezingen. Bij een crisis geldt veelal de regel ‘wie breekt
betaalt’. Bij de PvdA is de inschatting dat het nu wel eens anders kan zijn.
Een fors verlies dreigt al. Honderden raadszetels gaan naar verwachting naar
andere partijen, veel verder kan de partij niet zakken. De val van een
kabinet op een principieel punt hoeft daarom niet per se ongunstig uit te
pakken.
Bovendien heeft dit kabinet maar weinig aanzien. Waarom dan dit „soepzooitje”
(SP-leider Agnes Kant) nog met moeite overeind houden? Bovendien is
duidelijk dat het kabinet miljarden wil bezuinigingen. De PvdA moet zonder
twijfel in onderhandelingen met het CDA instemmen met harde besluiten
waarover de achterban zal morren. Kiezers kunnen dan vluchten naar de
linksere SP.
Er zit ook een risico aan een snelle breuk. Het CDA zal zeggen: het ging
jullie niet om het principe, maar om politieke strategie. Er was immers nog
best tijd voor „zorgvuldige besluitvorming”.
Leiderschapsstrijd
Dan het CDA. Na de knieval van Balkenende in de Irak-zaak heeft de partij
weinig zin om de PvdA opnieuw tegemoet te komen. Tegelijkertijd komt een
crisis het CDA niet goed uit: er dreigt dan een interne leiderschapsstrijd.
Kan Balkenende wel opnieuw als partijleider de verkiezingen ingaan als ook
zijn vierde kabinet vroegtijdig sneuvelt? Niet iedereen binnen het CDA is
daarvan overtuigd. Maar er is een groot probleem: een opvolger staat nog
niet klaar. Maxime Verhagen en verkeersminister Camiel Eurlings zijn de
meest genoemde kandidaten, met Ab Klink van Volksgezondheid als kansrijke
outsider. Geen slechte kandidaten, maar geen van allen onomstreden. En een
harde leiderschapsstrijd is bijna altijd slecht voor een partij.
Cruciaal is de rol van Verhagen, een hoofdrolspeler in het conflict. Hij vindt
dat Nederland internationale verplichtingen heeft en aan het NAVO-verzoek
moet voldoen. Ook lijkt hij het minst genegen weer toe te geven aan de PvdA,
niet zijn meest geliefde coalitiepartner. Daarom is het niet ondenkbaar dat
hij na een halfslachtig compromis zelf besluit als minister op te stappen.
De bemiddelaar
Als laatste de ChristenUnie. De kans dat de christelijke partij na de
verkiezingen weer nodig is om twee grote partijen aan een meerderheid te
helpen, lijkt klein. Een val van het kabinet is dus niet gewenst. Als de
woede is geluwd, zal Rouvoet opnieuw proberen een bemiddelende rol te
spelen. Als het daar nog van komt. Want wat gaat er de komende dagen
gebeuren? Een draaiboek voor een kabinetscrisis bestaat niet. Balkenende kan
donderdag al een extra ministerraad bijeenroepen. Maar hij en alle
betrokkenen kunnen ook in allerlei onderonsjes proberen een oplossing te
vinden. De coalitiepartijen hebben al extra intern overleg ingelast. De
oppositie wil debatteren over de crisissituatie. Onduidelijk is of dat debat
donderdag al plaatsvindt.
De premier ging er gisteravond vanuit dat hij vandaag gewoon een bouwbedrijf
in Pijnacker bezoekt, maar de vakanties die betrokken ministers als Maxime
Verhagen voor volgende week hadden gepland, zijn afgezegd.
Als het kabinet de crisis nog even afwendt, zal dat ook de koningin beter
uitkomen. Zij zit in wintersportoord Lech. En ze is van plan daar nog een
week te blijven.
De oppositie kan daar niet op wachten. SP, D66 en GroenLinks hebben een
spoeddebat aangevraagd. Leider van GroenLinks Halsema hoopt dat het nog
donderdag zal worden gehouden. „Oorlog in het kabinet vraagt om uitleg.”
