Kamerdebat bevestigt verdeeldheid kabinet

Het was een opmerkelijk debat, met ministers die elkaar tegenspraken. Maar van onenigheid is geen sprake, zei het kabinet.

Den Haag, 19 febr. Balkenende liet een uur lang zien waarom het hem lukte acht jaar premier te blijven. Onvermoeibaar stoïcijns negeerde hij gisteren de aanvallen van oppositiepartijen op zijn kabinet. Over de diepe meningsverschillen tussen zijn CDA en coalitiepartner PvdA weigerde hij zich uit te laten. „Ik ga niet vooruitlopen op besluitvorming morgen (vrijdag) in de ministerraad”, zei hij, en eindeloze varianten daarop.

Maar het vaak zo succesvolle verbale mistgordijn van Balkenende hielp de premier deze keer niet. Voor de ogen van de verzamelde Tweede Kamer, terwijl Balkenende steeds verder wegzakte in zijn stoel, kon iedereen zien dat zijn vierde kabinet langzaam uit elkaar aan het vallen is. Dat debat verliep chaotisch. „Het kabinet is in staat van ontbinding”, was in ieder geval de conclusie van oppositieleider Agnes Kant (SP).

Met een rood aanlopend gezicht, opgestookt door de oppositie, herhaalde PvdA-leider en vicepremier Wouter Bos de uitspraak die het kabinet begin deze week in een crisis stortte. De PvdA zou een militaire missie in Uruzgan na 1 december 2010 niet accepteren. Een NAVO-verzoek aan het kabinet om juist langer in Uruzgan te blijven, moet door de ministerraad worden afgewezen.

Onaangenaam verrast

Bos had woensdag zijn coalitiegenoten onaangenaam verrast door te eisen dat dit bekende PvdA-standpunt vandaag in de ministerraad zou worden overgenomen. Ineens leek een kabinetscrisis dichtbij. Gisteren leek de coalitie geen enkele poging te ondernemen de val te voorkomen. Het bekende koortsachtige crisisoverleg bij eerdere ruzies bleef achterwege. Het was vooral doodstil. Oppositiepartijen wilden de coalitie wel het laatste duwtje geven en vroegen daarom een spoeddebat aan.

Het werd een historisch debat, dat deed terugdenken aan de LPF-tijd uit 2002, toen ook ministers elkaar openlijk en enthousiast tegenspraken. Het staatsrecht werd gisteren nauwelijks meer serieus genomen. Of werd „flagrant geschonden”, zoals D66-leider Alexander Pechtold het formuleerde.

Want Bos herhaalde dat blijven in Uruzgan voor zijn partij geen optie was. Alsof de naast hem zittende Balkenende niet even daarvoor had gezegd dat alle inhoudelijke opmerkingen van kabinetsleden over het NAVO-verzoek „prematuur” waren. Het zou verstandiger zijn, vond de premier, de discussies over Uruzgan binnen de beslotenheid van kabinetsberaad te voeren. Niet alleen negeerde Bos de premier, hij sprak hem openlijk tegen. Dat hij, binnen en buiten de Kamer, zijn veto over het NAVO-voorstel had uitgesproken, vond hij helemaal „niet prematuur”.

Uniek

Daarmee werd de in de Grondwet vastgelegde eenheid van het kabinet doorbroken. Nu gebeurt dat wel vaker. En als het buiten de Kamer voorkomt, over minder gevoelige onderwerpen, heeft het meestal geen gevolgen. Maar dat het in de Tweede Kamer gebeurt, met als onderwerp het uitzenden van militairen, is uniek. En het is geen goed teken voor de levensvatbaarheid van een kabinet – zeker als het de leiders van de grootste coalitiepartijen zijn die hun onenigheid niet verborgen kunnen houden.

De Kamer was veranderd in een rechtszaal. In een soort stoelendans moest dan weer Balkenende, dan weer Bos zich achter het spreekgestoelte onderwerpen aan het kruisverhoor van SP-leider Kant, VVD-leider Mark Rutte, GroenLinks-leider Femke Halsema, D66-leider Pechtold en Rita Verdonk.

Zij probeerden de totstandkoming van de NAVO-brief van 4 februari te reconstrueren. Wat wist Bos van de voorbereidende besprekingen die hadden geleid tot de brief? Wist Bos van tevoren dat die NAVO-brief om een langer verblijf in Uruzgan zou vragen? En waarom had hij dan een week later gedaan alsof de komst en inhoud van de brief een verrassing waren en dat de brief niet namens hem was gevraagd? Een uitleg die minister Verhagen diezelfde dag krachtig weersprak. Had Verhagen te veel ruimte genomen, en PvdA-collega’s voor een voldongen feit geplaatst? Of had Bos gelogen?

Verklaring

Een duidelijk antwoord gaven de leden van het kabinet niet. Zij beperkten zich tot het voorlezen van een verklaring die het kabinet vorige week al had bedacht om de ruzie te sussen. Namelijk dat er geen sprake was van onenigheid maar van misverstanden. Een verklaring die Verhagen dinsdag al in de prullenbak had gegooid. Bij hem was er geen sprake van een misverstand. Hij had alles gedaan met medeweten van de PvdA.

Die conclusie nam de oppositie over: in hun ogen was Bos ondanks zijn herhaaldelijke openlijke ontkenningen akkoord geweest met het NAVO-verzoek. En was hij pas teruggekrabbeld toen hij doorkreeg dat zijn partij een langer verblijf in Uruzgan écht onbespreekbaar vond.

In de ogen van meekijkende PvdA’ers was Balkenende niet bijzonder enthousiast in het weerspreken van die aantijgingen. Een gevoel dat Bos leek te delen.

Beeldspraak

In de wandelgangen begonnen voorlichters en Kamerleden van de diverse partijen schuld toe te wijzen. Het CDA probeerde uit te leggen dat Bos geen goede beurt maakte. PvdA’ers briesten hoe ongelofelijk het was dat Balkenende noch de later gesommeerde minister Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) iets deden aan het groeiende beeld dat Bos weer eens was gedraaid. „Een stoelendans rond de waarheid”, vatte Pechtold het debat samen. En met name de vraag of Bos de waarheid had gesproken bleef volgens hem onduidelijk. Halsema koos een andere beeldspraak: „Er wordt gepokerd met Afghanistan, en Bos heeft de slechtste kaarten in handen”. VVD’er Rutte: „Dit kabinet is al uiteengevallen, in een kabinet van ChristenUnie en CDA, en één van de PvdA.” Pieter van Geel (CDA) en Mariëtte Hamer (PvdA) hielden hun kaarten tegen de borst. Van Geel: „We moeten terugkeren naar zorgvuldige besluitvorming.”

Valt het kabinet nu over de Uruzgan-kwestie? Die kans is groot. Maar Alexander Pechtold hoort bij de kleine groep die denkt dat het CDA dat niet laat gebeuren. Want ook als het kabinet valt, komt een verlengde missie in Uruzgan niet dichterbij. Een Kamermeerderheid is tegen. „De PvdA heeft een mes neergelegd, maar ik denk dat het CDA het niet oppakt”, zei hij in de schorsing. Hij moest ook toegeven dat hij met dit soort weddenschappen altijd verliest.

Liveblog

NRC hield een liveblog bij van het kamerdebat over Uruzgan. Klik op het onderstaande scherm om de uitspraken tijdens het kamerdebat na te lezen.