Balkenende IV valt: een breuk met alleen verliezers

Den Haag, 20 febr. Zaterdagochtend vroeg is het kabinet-Balkenende IV uiteengevallen. Over een verlengde aanwezigheid van een militaire missie in Uruzgan konden de regeringspartijen CDA en PvdA het niet eens worden.

Maar het ging in de terminale fase van het kabinet om veel meer: wantrouwen, gezichtsverlies, electorale overwegingen.

Het wantrouwen tussen premier Jan Peter Balkenende, vicepremier Wouter Bos en minister Maxime Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) was te groot geworden om nog verder te kunnen.

Harde campagne

Bij aanvang van de ministerraad maakten CDA-bewindslieden opmerkingen die een duidelijk doel dienden: het CDA is een verantwoordelijke partij en wil het land regeren, en de PvdA is dat niet als ze het kabinet laat vallen. Daarmee begon de strijd die de komende maanden zal worden voortgezet in een naar verwachting harde campagne voor Tweede Kamerverkiezingen die nu versneld worden gehouden.

Bekijk een fotoserie van vier kabinetten-Balkenende

Iedereen verliest

De politiek verliest in aanzien. Nederland verliest internationale reputatie. Het CDA verliest. Het partijbestuur heeft vandaag snel gehandeld door Jan Peter Balkenende opnieuw als lijsttrekker voor te dragen. Maar daarmee is de kans op een leiderschapstrijd nog niet weg. Een lijsttrekker die vier kabinetten niet tot een goed einde kon brengen, is een kwetsbaar campagnedoel. Of zou Balkenende zijn faam als onverzettelijk en eigenwijs politicus waarmaken? Gaat de hele partij, ook het katholieke deel, wel weer om hem heen staan? Dat zal de komende weken duidelijk worden,

De ChristenUnie verliest: de oppositiebanken lonken. Vicepremier Rouvoet en Minister Van Middelkoop (Defensie) namen zoals vaker een middenpositie in. Nadat Van Middelkoop was overgehaald steunde de ChristenUnie de PvdA met de eis om uit Uruzgan te vertrekken. Maar de partij wilde ook de besluitvormingsprocedure volgen zoals die vorige week was afgesproken, en steunde daarmee het CDA. Daarmee lukte het niet het kabinet te behouden, en aan drie jaar meeregeren is een einde gekomen.

En de PvdA verliest: partijleider Wouter Bos is beschadigd, de partij zal het verwijt krijgen dat het de internationale gemeenschap in de steek liet en een kabinet opblies ten tijde van een economische crisis. De partijtop heeft wel de inschatting gemaakt dat dit verlies draagbaar is. Concurrent CDA heeft nu grotere problemen, en de achterban zal de principiële rug van Wouter Bos waarderen. Hij heeft bewezen dat hij een verkiezingscampagne kan terugvechten. Maar dat kan de onverzettelijke Jan Peter Balkenende ook.

Intern PvdA-beraad

De dag was begonnen met intern beraad bij de PvdA, nadat het kabinet nog in een ruzie-achtige sfeer een debat had overleefd. De ministers Van der Laan (WWI), Cramer (Milieu) en Plasterk (Onderwijs) toonden zich het meest voorstander van het tegemoet komen aan het CDA. Dat zou inhouden dat het kabinet ook nog wel een week later definitief over het NAVO-verzoek om in Uruzgan te blijven, kon beslissen. Maar de anderen vonden dat na de harde opstelling van voorman Bos niet verstandig.

Daarmee werd niet voor de lijn gekozen die PvdA-fractievoorzitter Mariëtte Hamer in het debat had gesuggereerd: als er maar voor 1 maart werd besloten, dan was het goed. Dat had het CDA misschien nog over de streep kunnen trekken, want zo had Wouter Bos niet helemaal zijn zin gekregen. En zo kon het CDA uitventen dat toch de „zorgvuldige procedure” was gevolgd. Blijven in Uruzgan was allang een gepasseerd station, omdat hier in de Tweede Kamer geen meerderheid voor was.

Het onwrikbare standpunt zorgde er voor dat de besprekingen in de ministerraad na een rondje stoom afblazen al snel muurvast kwamen te zitten. Daarbij kwam ook de vertrouwensvraag aan de orde: hebben we los van de kwestie-Uruzgan eigenlijk nog wel vertrouwen om door te gaan? Dat zou zijn uitgesproken, maar het leidde bij geen van de partijen tot bereidheid om te bewegen. Tot de conclusie werd getrokken: we stoppen er mee.

Vechtcoalitie

Na de eerste honderd dagen door het land toeren werd Balkenende IV een vechtcoalitie. Dieptepunten waren de ruzies rond het ontslagrecht, het maatregelenpakket voor de economische crisis, de reactie op het Irak-rapport van de commissie-Davids. Jan Peter Balkenende en Wouter Bos zaten vaak niet op één golflengte. Met hun medewerkers op de achtergrond toonden ze zich bedreven in politiek spel, tegen elkaar.

In de rest van het kabinet was de sfeer helemaal niet zo slecht. De verschillende koppels of trio’s op de ministeries werkten prima samen. Dat brengt een fascinerende vraag naar boven: had een CDA-PvdA-coalitie zonder Bos en Balkenende het wellicht langer uitgezongen?

Meer over de val van Balkenende IV
- Discussie: Wie draagt er het meeste schuld voor de val?
- Commentaar: Na een moeizame start nu ook een moeizame val
- Infographic: Hoeveel kabinetten haalden de eindstreep?
- Chronologie: Lees een chronologie van vier kabinetten-Balkenende
- Fotoserie: Bekijk een fotoserie van vier kabinetten Balkenende
- Liveblog: Lezers stellen vragen aan NRC-commentator John Kroon
- Nieuwsthema: Overzicht van de complete berichtgeving