Zes vragen over val van kabinet-Balkenende IV
De formele procedure is dat de PvdA-ministers hun ontslag aanbieden aan de koningin. Ministers kunnen zelf geen ontslag nemen. Het koninklijk besluit voor dit ontslag moet worden ondertekend door de koningin en premier Balkenende. Dit kan allemaal per post. De koningin hoeft niet per se terug te komen van haar wintersportvakantie en de premier hoeft niet naar de sneeuw. Na dat koninklijke besluit zijn de PvdA-bewindslieden minister af.
De overige ministers van CDA en ChristenUnie hebben hun portefeuille ter beschikking gesteld. Het overgebleven zogeheten rompkabinet krijgt het verzoek van de koningin om alles te doen wat in het belang van het land noodzakelijk is. Meestal zit zo’n rompkabinet een aantal maanden tot de verkiezingen die na de val van een kabinet moeten worden uitgeschreven.
Rompkabinetten werken gewoon door. Soms nemen ze belangrijke maatregelen in overleg met de Kamer. Als de Kamer bepaalde dossiers niet wil behandelen, gebeurt dat niet.
De missie in Uruzgan is nu zo goed als zeker voorbij. De militairen komen eind dit jaar terug naar Nederland. Voor een verlenging bestaat in de Tweede Kamer geen meerderheid. Het demissionaire kabinet kan over zo’n ingrijpende zaak ook geen besluit nemen. Het is uiteraard onzeker wat een nieuw kabinet daarover zal besluiten. Dat hangt ook af van de samenstelling van de nieuwe Tweede Kamer.
Nu blijft hij aan als premier van het rompkabinet Balkenende V. Hij heeft zaterdagmiddag ook al gezegd dat hij opnieuw lijsttrekker wil worden en het partijbestuur van het CDA heeft zich daarachter gesteld in een „enkelvoudige voordracht”. Daarmee is de kans groot dat Balkenende politiek leider blijft, tenzij zich tegenkandidaten melden.
Dat is onwaarschijnlijk, het zou een openlijke strijd betekenen en dat zal het CDA willen voorkomen. Wordt het CDA na de verkiezingen opnieuw de grootste partij, dan is de kans heel groot dat Balkenende opnieuw premier wordt. Vervelend voor Balkenende (en een dankbaar doelwit voor zijn tegenstanders in de komende verkiezingscampagne) is dat de demissionaire premier nu vier kabinetten heeft voorgezeten, maar geen enkele ongeschonden naar de eindstreep heeft geleid. Maar de CDA-leider is onverzettelijk en een goed campaigner, zo heeft het verleden bewezen.
Moeilijk te zeggen in het huidige instabiele electorale klimaat in Nederland. Er is maar weinig voor nodig om van grote- naar kleine partij te zakken, of daartussenin. Als Wouter Bos straks een goede campagne voert, kan de PvdA zomaar weer gaan stijgen in de kiezersgunst. Maar het kan ook omgekeerd uitpakken.
Of de kwestie Uruzgan straks in de campagne een belangrijke rol zal gaan spelen, is ook onzeker. Een heleboel kiezers zijn als er in mei verkiezingen zijn, vergeten waar de crisis om ging. Het geheugen daarover is heel kort. Inzet van de verkiezingen zal veel meer de gigantische bezuinigingsoperatie zijn die voor de deur staat.
CDA en PvdA stonden op veel punten al tegenover elkaar, bijvoorbeeld als het gaat om majeure ingrepen in zorg en sociale zekerheid. Nu Balkenende hoogstwaarschijnlijk CDA leider blijft, komt er opnieuw een strijd Balkenende-Bos, net als de vorige keer. Met dit verschil dat een tweede kabinet van de twee partijleiders, na de recente breuk en alles wat er voorgevallen is, uiterst onwaarschijnlijk lijkt. Het is óf Bos, óf Balkenende.
Er liggen nog heel wat belangrijke voorstellen waar dit kabinet een besluit over wilde nemen. De heroverwegingen om op termijn structureel 35 miljard per jaar te besparen, bijvoorbeeld. Dat zal uitgesteld worden. Het wetsvoorstel om de AOW- leeftijd van 65 naar 67 jaar op te trekken ligt ook nog bij de Tweede Kamer. En zo zijn er nog veel meer voorbeelden te noemen.
Aan de begroting van het najaar moet al hard worden gewerkt maar dat komt niet stil te liggen. De voorbereiding daarvan wordt wel lastiger. De ambtenarij werkt gewoon door, ook tijdens een demissionaire periode. Een aantal dossiers zal blijven liggen, vooral de onderwerpen waar partijen een strijd over voeren. Maar als de Kamer er in toestemt gaat lopende wetgeving gewoon door.
En dan gaat het om het grootste deel van het werk, dus het is niet zo dat Balkenende IV heel veel werk nu voor niets heeft gedaan. Tachtig procent van alle maatregelen in Nederland wordt ook door de oppositie gesteund. De continuïteit is daarom groter dan men denkt.
Heel veel. De campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen zal een veel landelijker karakter krijgen. Dit weekeinde duiken de politiek leiders van alle partijen al overal op. De komende maanden zullen bepaald worden door vele vragen: Lukt het Wouter Bos de vrije val van de PvdA te keren? Geldt hetzelfde voor de SP van Agnes Kant die slecht in de peilingen staat? Hoe groot wordt de partij van Geert Wilders, de PVV? Weten Femke Halsema (GroenLinks) en Alexander Pechtold (D66) de stijgende lijn ook vol te houden? Trekt Mark Rutte de VVD uit het slop? En natuurlijk: lukt het Balkenende opnieuw om de grootste partij te worden? Of hebben de kiezers genoeg van de demissionaire premier?
Na de verkiezingen staat Nederland voor een fundamentele keuze. Er moet enorm bezuinigd worden. Met welk kabinet gaat dat lukken? Is er uberhaupt wel een drie partijenkabinet mogelijk of moeten er zelfs vier partijen gaan regeren? Of een minderheidskabinet met gedoogsteun? Het is allemaal mogelijk in het onzekere, maar dynamische politiek klimaat dat Nederland nu heeft.
- Analyse: Balkenende
IV valt: een breuk met alleen verliezers
- Discussie: Wie
draagt er het meeste schuld voor de val?
- Commentaar: Na
een moeizame start nu ook een moeizame val
- Infographic: Hoeveel
kabinetten haalden de eindstreep?
- Chronologie: Lees
een chronologie van vier kabinetten-Balkenende
- Fotoserie: Bekijk
een fotoserie van vier kabinetten Balkenende
- Liveblog: Lezers
stellen vragen aan NRC-commentator John Kroon
- Nieuwsthema: Overzicht
van de complete berichtgeving