Zes vragen over de vulkanische aswolk

Door een samenloop van omstandigheden heeft de aswolk van de IJslandse vulkaan Eyjafjallajökull zich binnen een etmaal tot over het Nederlandse luchtruim uitgebreid. Zes vragen en antwoorden.

Rotterdam, 16 april. Nadat de vulkaan Eyjafjalljökull woensdag opnieuw uitbarstte is het Europese vliegverkeer ernstig verstoord door een vulkanische aswolk. Wiskundige weermodellen suggereren dat Nederland nog wel enige tijd lucht uit de richting van IJsland, dus uit het noordwesten, zal aanvoeren. Het KNMI waagt zich echter liever niet aan al te gedetailleerde voorspellingen. Zolang de vulkaan actief blijft mogen in ieder geval spectaculaire bloedrode zonsondergangen verwacht worden.

Hoe zwaar is de uitbarsting van de vulkaan Eyjafjallajökull?

De zwaarte van de eruptie is nog niet goed beschreven, vooralsnog wordt hij als middelgroot beschouwd. Bij ‘zware’ en ‘explosieve’ uitbarstingen wordt de vulkanische as door de tropopauze (op 12 kilometer hoogte) in de stratosfeer geblazen. Daar kan hij dan heel lang aanwezig blijven, zoals in 1991 het geval was na de uitbarsting van de Filippijnse Pinatubo. En de beruchte Tambora in 1815 en de Krakatau in 1883, beide in Indonesië. In alle gevallen hadden de erupties ook een meetbaar en merkbaar koelend effect op de gemiddelde luchttemperatuur.

De aswolk die sinds gisteren vanuit IJsland wordt aangevoerd ligt vooralsnog geheel binnen de troposfeer, ruwweg tussen 6 en 8 kilometer hoog, met marges van 5 tot 10 kilometer. Dat betekent dat de as als het regent naar het aardoppervlak kan worden afgevoerd. De pluim waaiert vanaf zijn puntbron op IJsland steeds verder uit en heeft inmiddels al een breedte van honderden kilometers. Binnen de pluim is de asconcentratie verre van homogeen, ook al omdat de vulkaan zijn aswolken in ‘pufjes’ de atmosfeer in blaast. Het pad van de aswolk is even grillig als dat van de radioactieve rook die in april 1986 opsteeg uit de brandende kernreactor In Tsjernobyl. Moderne weersatellieten (Meteosat tweede generatie) kunnen het pad in beeld brengen: zij zijn in staat onderscheid te maken tussen water- en aswolken omdat water en vulkanische as (dat veel silicaten en zwaveldioxide bevat) verschillen in de absorptie van licht.

Zijn er risico's voor de volksgezondheid?

Het RIVM in Bilthoven bericht dat er tot op heden geen gevaar is voor de volksgezondheid. Het instituut controleert de samenstelling van de lucht boven Nederland in vijftig meetpunten van het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit. In dit geval wordt speciaal gelet op fijnstof en zwaveldioxide (SO₂). Tot op heden zijn geen verhoogde concentraties gevonden. Maar dit zou nog kunnen komen: in 1783 kwam hetzelfde vulkanische gebied op IJsland tot zo zware uitbarstingen dat zelfs in Groningen een zwavelachtige nevel kwam te hangen. Men kon de zwavel proeven, de kloppers op de deuren sloegen ervan uit. De bladeren aan de bomen verwelkten en vielen af. Het neerdwarrelende, giftige stof vol zwaveldioxide zorgde voor tienduizend doden in IJsland, eenvierde van de bevolking. Het vee kreeg witte plekken en brandwonden aan de poten, het schaarse gras sloeg geel en roze uit. De helft van de veestapel stierf door vergiftiging.

Wat zijn de gevolgen voor de burgerluchtvaart?

Het Nederlandse vliegverkeer is stilgelegd, meldt Schiphol. Wanneer het luchtverkeer weer wordt hervat kan de de luchthaven nog niet zeggen. Schiphol probeert de honderden gestrandde passagiers onder te brengen in hotels.

De hinder voor het vliegverkeer begon in Scandinavië en het noorden van Groot-Brittannië. Op alle luchthavens in Noorwegen en in het noorden van Zweden moesten vluchten worden afgelast. Evenals de luchthavens in Schotland en Ierland. Vanaf donderdagmiddag 13.00 is vliegen vanaf en naar alle Londense luchthavens zoals Heathrow onmogelijk. Heathrow is met 1.300 vluchten en bijna 200.000 passagiers per dag een van de drukste luchthavens ter wereld. Ook de luchthavens in België en het noorden van Frankrijk, waaronder de twee belangrijkste luchthavens van Parijs worden of zijn gesloten. Alle vluchten vanuit Zuid-Frankrijk en Spanje richting het noorden zijn geannuleerd. Eurocontrol, de Europese luchtverkeersleiding meldt dat ook in Duitsland bekeken wordt of het luchtruim (gedeeltelijk) moet worden afgesloten.

As van vulkanen is erg schadelijk voor vliegtuigmotoren. De as kan de bewegende delen in een motor ernstig beschadigen. Bovendien kan de hitte van de motor er voor zorgen dat de as samensmelt en een glasachtige afzetting vormt, waardoor de motor kan uitvallen.

Welke problemen veroorzaakt de aswolk voor de luchtvracht?

Volgens Joost van Doesburg, beleidsadviseur luchtvracht van de de verladersorganisatie EVO, loopt de schade in de miljoenen. „Voor individuele bedrijven kan de schade al in de tonnen lopen.” Bederfelijke waar als groente, fruit en bloemen gaat verloren als het vliegverbod boven Europa nog lang duurt en dat geldt ook voor grondstoffen voor farmaceutische producten. Bovendien puilen de magazijnen bij bedrijven in de omgeving van Schiphol uit.

Het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel, het overkoepelende orgaan van supermarkten in Nederland, verwacht niet dat het stilleggen van het vliegverkeer gevolgen gaat hebben voor de consumenten in de supermarkten.

Wat zijn de gevolgen van de aswolk voor de militaire luchtvaart?

Essentiële taken als de verdediging van het nationale luchtruim gaan gewoon door, zo laat luchtmachtvoorlichting in Den Haag weten. De twee F-16’s die 24 uur per dag het Nederlandse luchtruim bewaken, zullen gewoon opstijgen als dat nodig is.

Ook de Search and Rescue-(SAR) en blushelikopters van de luchtmacht blijven paraat. „Naar gelang van de ernst van eventuele calamiteiten en de situatie in het luchtruim zal er besloten worden of er gevlogen wordt of niet”, aldus een woordvoerder.

De aswolk heeft wel gevolgen gehad voor een grote internationale luchtmachtoefening op vliegbasis Leeuwarden. Frisian Flag wordt jaarlijks gehouden, maar telt dit jaar ook veel internationale deelnemers, uit de VS, Duitsland, Noorwegen, Zweden, Finland en Polen. Er wordt vooral gevlogen boven de Noordzee. Omdat duidelijk werd dat de asdeeltjes in de loop van de middag het oefengebied zouden bereiken, werd besloten de middag- ‘wave’ uit voorzorg af te gelasten. Of er morgen kan worden gevlogen, is nog niet duidelijk. De oefening duurt nog tot 23 april.

Hoe zit het met het internationale diplomatieke verkeer?

De sluiting van het Nederlandse luchtruim heeft geen grote gevolgen voor de internationale contacten van Nederland, zo laat het ministerie van Buitenlandse Zaken weten. De eerstvolgende internationale ontmoeting is in Talinn, volgende week. Demissionair minister van Financiën Jan Kees de Jager haalde net op tijd het vliegtuig naar de Europese top voor ministers van Financiën in Madrid. CDA-collega Van der Hoeven (Economische Zaken) keerde donderdagmiddag ruim op tijd terug van een werkbezoek aan Japan.