Kijker kiest andere winnaar debat dan commentatoren

Amsterdam, 23 mei. Wie wint een verkiezingsdebat? Hij die de beste argumenten heeft of hij die het beste overkomt en het meest effectief zijn woorden en momenten kiest? Traditiegetrouw denken televisiekijkers en tv-commentatoren hier verschillend over. Dat was vanavond niet anders in het premiersdebat van RTL.

Het debat in het streng beveiligde debatcentrum De Rode Hoed kende slechts 1 rode politicus: PvdA-leider Job Cohen. De drie anderen waren leider van de VVD, CDA en de PVV. Het zijn de vier grootste partijen in de peilingen. Een van de vier beoordelaars die RTL had ingehuurd, de politicus van Leefbaar Rotterdam Marco Pastors, zei al voor het debat dat hij hoopte dat ze met z'n drieën tegen Cohen zouden strijden. De rechtse politici, zoals Pastors Jan Peter Balkenende (CDA), Mark Rutte (VVD) en Geert Wilders (PVV) kwalificeerde, moesten niet onderling gaan kissebissen. Hij kreeg ten dele zijn zin: de lijsttrekkers mochten alle vier een keer een ander uitdagen voor een debat. Wilders en Rutte kozen voor Cohen. Balkenende koos voor Rutte, de man wiens partij op kop gaat in de peilingen.

Pastors

Na het debat was Pastors helder: Cohen had het debat verloren. Generaal buiten dienst Dick Berlijn vond dat ook. En de acteur Huub Stapel, die al voor het debat had bedacht dat Cohen de slechtste burgemeester van Amsterdam in decennia was, meende dat de PvdA-leider door het ijs was gezakt. Alleen scheidend GroenLinks politica Naima Azough - de enige linkse door RTL ingehuurde duider - spaarde Job Cohen in haar eerste oordeel achteraf, dat belangrijk blijkt voor de nog enige dagen doorgalmende perceptie over winst en verlies in een verkiezingsdebat.

En toen kwamen de bevindingen van onderzoeksbureau Synovate. De kijker bleek veel minder streng te oordelen over de PvdA-leider. Maar liefst 23 procent vond Cohen zelfs de winnaar van het debat, tegenover 18 procent voor Wilders en Balkenende. Rutte won, met 35 procent van de stemmen.

Rutte

Was Rutte zo goed? Hij debatteert makkelijk, is boodschapvast en hij beheerst, net als Wilders, de gave enige ergernis over de wijze waarop hij wordt aangevallen, niet te tonen. En toch ging het minder makkelijk dan eergisteren, in het eerste grote radiodebat. Balkenende probeerde opnieuw van Rutte te horen dat de hypotheekrenteaftrek voor de VVD een breekpunt is bij eventuele formatiebesprekingen. Rutte: ,,Ik kies mijn eigen woorden wilde dat ook dit keer niet doen. Ik sta pal voor de hypotheekrenteaftrek en ik hou mij aan mijn woord." Dat moet voor de kiezer genoeg zijn, meende Rutte, die Balkenendes poging na het debat 'misplaatste stoerdoenerij' noemde.

Balkenende scoorde tegen Rutte door de woorden van de VVD-leider, die ochtend in het programma Buitenhof, op een door hem gewenste manier samen te vatten. U wilt premier worden als een normaal kabinet kan worden geformeerd, stelde Balkenende. Maar als het even moeilijk wordt, haalt u Neelie Kroes erbij. Rutte legde uit dat onder bepaalde omstandigheden de politiek leider het beste in de Kamer kan blijven. Maar hij liet na om de bal terug te kaatsen, wat op talloze manieren had gekund: zou Balkenende er bijvoorbeeld niet goed aan hebben gedaan om bij tenminste 1 van de afgelopen vier onvoltooide kabinetten met het CDA in de Kamer te zijn gebleven?

Riskant

Cohen koos voor een riskante strategie. Hij reageerde geregeld met zichtbare fysieke afkeer en ergernis op de aanvallen van zijn tegenstanders. Vooral in Amerika is veelvuldig gebleken dat kijkers dat over het algemeen niet op prijs stellen. Sommige analisten menen zelfs dat de Democratische presidentskandidaat uit 2000 Al Gore alleen door die negatieve lichaamstaal de riante voorsprong verloor die hij had in de peilingen op de Republikeinse kandidaat George W Bush. In Nederland is in deze context het fysiek zichtbare misprijzen van toenmalige PvdA-leider Ad Melkert befaamd, in een debat op de avond na de gemeenteraadsverkiezingen in 2002 en in reactie op het optreden van wijlen Pim Fortuyn.

Als Cohens misprijzen geen strategie was maar per ongeluk, dan was hij niet goed voorbereid door zijn team. Van tevoren was immers duidelijk dat hij hard zou worden aangevallen.

Tegenstander

Opvallend was ook dat Cohen de neiging had aan het begin van iedere reactie zijn tegenstander gelijk te geven. ,,U heeft daar natuurlijk een belangrijk punt." Op het moment dat de maar moest volgen, probeerde een tegenstander in te breken om met nog meer kritiek op Cohen te komen. De gespreksleider Frits Wester liet dat geregeld toe.

Toch liet Cohen zich ook niet onbetuigd als het om grote woorden ging. Toen Wilders hem vroeg of hij immigranten met mij het land uit zal zetten als ze, met een dubbele paspoort, over de schreef waren gegaan, zei Cohen: ,,De rechtsstaat is bij u niet in goede handen." Later noemde Cohen de PVV-lijsttrekker zelfs een gevaar voor de rechtsstaat.

Koopkracht

De voorbereiding van van Balkenende en Cohen bleek tekort te schieten toen het om de koopkracht van Nederlandse burgers in de komende kabinetsperiode ging. Frits Wester stelde een vraag die slechts met ja of nee was te beantwoorden: gaat u als premier de burger geld uit de portemonnee halen? Cohen zei ja. Balkenende weigerde aanvankelijk te antwoorden en zei: lastenverlichting en even daarna koopkrachtbehoud. Gedwongen door de gesprekleider zei hij ten slotte: nee. Om later in het debat te zeggen dat geen politicus in deze dagen koopkrachtbehoud kan beloven. Cohen deed het tegenovergestelde, maar even inconstistent. Na zijn aanvankelijke en gezien het partijprogramma van de PvdA eerlijke toezegging beloofde hij verderop in het debat dat de koopkracht van Nederlandse burgers onder de huidige omstandigheden op peil zal blijven.

Wilders en Rutte hielden wel vast aan hun standpunt. Nee, zei Wilders, u zult de crisis niet voelen in uw portemonnee. Ja, zei Rutte, dat gebeurt wel: de sanering van de overheidsfinanciën vereist harde maatregelen, een “koopkrachtgarantie” is onverantwoord. Die boodschap bood Balkenende de gelegenheid om opnieuw zijn belangrijkste kritiek te herhalen: “Rutte kiest voor kille sanering”.

Pijlen

In het debat en zeker ook daarna bleek dat Balkenende al zijn pijlen op de VVD-leider heeft gericht. “Eerst wilde Rutte geen breekpunt van de hypotheekrenteaftrek maken”, zei hij na het debat. “Nu is ook onduidelijk of Rutte die aftrek kan garanderen. Ik zeg dan: het is de vraag wat zijn woorden eigenlijk waard zijn.”

Balkenendes samenvatting van Ruttes uitspraken was opzichtig inaccuraat. Maar misschien was dat wel een van de helderste boodschappen die de onpartijdige kijker gisteravond meekreeg. De premier gaat in de komende twee weken niet proberen stemmen terug te halen die hij - althans in de peilingen - is kwijtgeraakt met het uitventen van een aura van staatsman. Hij kiest, net als in de vorige, voor hem succesvol verlopen Kamerverkiezingscampagne, voor de harde aanval. Wie weet waar het hem en het CDA brengt. Na dit debat concludeerden strategen van zowel VVD als PvdA: Balkenende mag je nooit onderschatten in verkiezingscampagnes. Woensdagavond treden opnieuw lijsttrekkers tegen elkaar in het strijdperk voor een RTL-camera.