Verbazing over novum in staatsrecht

Den Haag, 31 juli. Staatsrechtelijk kan het. Maar deskundigen reageren verdeeld op het nieuws dat VVD, CDA en PVV willen onderhandelen over een minderheidskabinet. Dat is sinds de Tweede Wereldoorlog niet gebeurd.

Het zat er een beetje in, reageert Wim Voermans, hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit van Leiden, vanaf zijn vakantieadres in Kroatië. Verrast is hij wel. „Het is een instabiele variant. Een experiment dat nog niet eerder beproefd is in Nederland.”

Diverse Kamerleden reageerden gisteravond op een mogelijk minderheidskabinet.

Boris van der Ham (D66): „Wilders heeft Verhagen/Rutte nu klem bij de neus en rond de hals; hij loopt geen afbreukrisico, maar heeft alle macht.”

Sharon Dijksma (PvdA): „Wilders zit niet in het kabinet, maar is straks wél de echte premier van dit land.”

Eelbert Dijkgraaf (SGP): „Best haalbare variant gegeven de verkiezingsuitslag. Laat CDA de C hoog houden bij de onderhandelingen.”

André Rouvoet (ChristenUnie): „Als Wilders inderdaad voorkeur heeft voor minderheidskabinet, lijkt me dat reden om dat niet te doen!”

Femke Halsema (GroenLinks): „Het is democratisch buitengewoon discutabel dat er nu gewerkt wordt aan een minderheidskabinet.”

Volgens hem heeft de PVV „alles te winnen” bij een minderheidskabinet. „Wilders wint hiermee een heleboel tijd. Hij laat zien dat hij regeringsverantwoordelijkheid wil dragen. Hij kan er altijd uit stappen en zeggen: ze wilden me niet echt. Ik heb er alles aan gedaan, ik heb me een betrouwbaar regeringspartner getoond.”

De VVD en het CDA maken zich met deze minderheidsvariant wel heel erg afhankelijk van de PVV, beaamt Marcel Boogers, die als politicoloog is verbonden aan de Universiteit van Tilburg. „Met als gevolg dat de PVV er zo wel heel fraai uitkomt. Wilders hoeft geen ministers te leveren en maakt geen vuile handen in de Trêveszaal, maar kan VVD en CDA wel gijzelen en chanteren. Zijn partij draagt wel de lusten en niet de lasten van het nieuwe kabinet.”

Boogers vindt dat de PVV op deze manier „disproportioneel veel invloed” kan uitoefenen op het kabinet dat „op deze manier wel erg ver overhelt naar rechts”. Beter zou volgens hem een minderheidskabinet zijn van VVD en CDA, dat wisselende meerderheden zoekt in de Tweede Kamer.

Volgens staatsrechtgeleerde Jit Peters van de Universiteit van Amsterdam zijn de onderhandelingen over een minderheidskabinet in dit stadium van de informatieronde wel „een tikje voorbarig”. Want had informateur Lubbers (CDA) niet de opdracht gekregen te zoeken naar een kabinet dat de steun van een meerderheid in de Tweede Kamer geniet?

Procedureel is op de huidige informatieronde van alles af te dingen, zegt Peters. Maar staatsrechtelijk is er weinig tegenin te brengen. VVD en CDA kunnen gaan onderhandelen over een minderheidskabinet dat in de Tweede Kamer gedoogsteun krijgt van de PVV. Samen tellen de drie partijen 76 zetels. Dat is de krapst mogelijke meerderheid in het parlement. En dan hebben de andere partijen het nakijken. Peters: „Dan is het slikken of stikken.”

Het gaat steeds maar over de instabiliteit van een minderheidskabinet, zegt Rinus van Schendelen, hoogleraar politicologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. „In de naoorlogse periode heeft Nederland zo’n 27 kabinetten gehad. Slechts zes hiervan hebben de rit volgemaakt. Dus bijna alle meerderheidskabinetten bleken instabiel”, relativeert hij.

Bij een minderheidskabinet zullen de coalitiepartijen „een regeerakkoord in twee lagen” afspreken, voorzien de deskundigen. Een akkoord tussen VVD, CDA en PVV, en een gedetailleerder akoord tussen VVD en CDA. Op die afspraken kunnen Kamerfracties makkelijker dan nu inbreken want CDA en VVD hebben geen meerderheid.