Met jongleren krijgt Bos begroting rond

Nederland is financieel-economisch gezond volgens het kabinet. Minister Bos (Financiën) heeft de randen van het begrotingsbeleid moeten opzoeken om dat voor elkaar te krijgen.

Den Haag, 13 sept. Is Wouter Bos een wonderdokter, een jongleur of een marskramer?

De minister van Financiën presenteert zich als een wonderdokter die Nederland financieel-economisch gezond houdt in zware tijden. In Europa stagneert de economie, de wereld siddert door de financiële crisis, de inflatie wakkert aan. Hier blijft de koopkracht volgend jaar op peil, gaan de lasten omlaag en neemt het begrotingsoverschot toe.

Op dinsdag, Prinsjesdag, komt minister Bos met een begroting voor 2009 waarin hij tegenvallers laat verdwijnen én bezuinigingen vermijdt. Als een jongleur schuift hij met begrotingsposten om de benodigde dekking te vinden.

In 2009 repareert de minister van Financiën als een marskramer de koopkracht van vrijwel alle inkomensgroepen. Hij levert een ingeboekte btw-verhoging in en laat de afschaffing van de WW-premies voor werknemers (en verlaging voor werkgevers) in stand, ter wille van een goede verstandhouding met de sociale partners. De verwachting is dat de vakbonden hun looneisen matigen als het besteedbare inkomen van werkende Nederlanders iets toeneemt en gezinnen met jonge kinderen extra worden geholpen.

Klik op de afbeeldingen om de infographics te zien

Volgend jaar deelt Bos 2,5 miljard euro aan lastenverlichting uit. Daarmee draait hij de lastenverzwaring van 2008 deels terug en ziet hij af van de verzwaring in 2009 die in het regeerakkoord stond. In 2010 en 2011 zijn wel lastenverzwaringen te verwachten, vooral door hogere zorgpremies.

De boodschap van het kabinet bij deze Miljoenennota is: de tijden zijn moeilijk, maar Nederland staat er goed voor en doet het beter dan de rest van de Europese Unie. De economie zal niet in een recessie belanden, de werkloosheid blijft gering, de inflatie is lager dan in andere eurolanden, de overheidsfinanciën staan ruim in de plus. Nederland moet zich niet gek laten maken door paniekverhalen of doemscenario’s, maar rustig blijven en geen onverstandige dingen doen.

Hoe heeft Bos dat voor elkaar gekregen? In zijn Rijksbegroting 2009 zien we weinig beleidsmatige verrassingen en veel financiële alchemie. Met „ingenieuze oplossingen die niemand pijn doen”, aldus een betrokkene, worden tegenvallers opgevangen zonder te bezuinigen op de uitgaven. PvdA-bewindslieden die verzoeken voor hogere uitgaven hadden ingediend, kregen in de lente van Bos te horen dat er geen extra geld beschikbaar was. Alleen voor de kinderopvang werd meer uitgetrokken, al is het minder dan waarom was gevraagd.

Een verstandige minister van Financiën creëert zijn eigen meevallers, is een Haagse wijsheid. De tweede manier waarop Bos dat doet, is doordat de inflatiecorrectie van de feitelijke uitgaven achter blijft bij inflatie-indexering van de begroting. Dat levert hem omstreeks een miljard op. Daarnaast is hij van plan staatsbedrijven te verplichten een hoger dividend uit te keren. Voor Schiphol is dat al gebeurd; NS moet 2 miljard euro aan ProRail afdragen en De Nederlandsche Bank staat voor latere jaren op het lijstje om een hoger dividend aan de Staat af te dragen.

Ten derde gebruikt Bos een deel van de aardgasbaten niet voor verlaging van de staatsschuld. Hierdoor komt het begrotingsoverschot volgend jaar niet uit op 1,6 procent, maar op 1,2 procent van het bruto binnenlands product. Het Centraal Planbureau (CPB) rekent met het zogenoemde ‘robuuste saldo’ waarbij een correctie voor de aardgasbaten wordt gemaakt. Uit de Macro Economische Verkenning van het Planbureau blijkt dat het robuuste saldo in 2009 een tekort van 2 procent vertoont.

Met deze en andere oplossingen zoekt Bos de randen op van de regels voor het begrotingsbeleid. Zo lost hij de complicaties van volgend jaar met de koopkracht en het begrotingssaldo op. Door af te zien van nieuwe stelselherzieningen, wil het kabinet de samenleving geruststellen.

Klik op de afbeelding om de infographic te zien

Nederland kan komend jaar tegen een stootje, maar het beleid in 2009 teert wel in op twintig jaar hervormingen.

Vorig jaar zomer, kort na de ‘honderddagentournee’, liep het kabinet-Balkenende IV bijna stuk op de onderhandelingen over de begroting 2008. Met de PvdA in het centrum van de macht hamerde minister van Financiën Bos op behoud van koopkracht. Premier Balkenende (CDA) hield vast aan maatregelen om de vergrijzingskosten te kunnen opvangen.

Deze zomer verliepen de onderhandelingen in goede harmonie. De premier en de minister van Financiën waren het snel eens over een dubbelpakket: géén btw-verhoging (plus 0,4 procent koopkracht), wél afschaffing van de WW-premie (35 tot 88 euro per maand netto voor werknemers). Gezien de oplopende inflatie (3,25 procent in 2009) waren beide maatregelen nodig om de koopkracht „over een brede linie” positief te laten uitvallen.

Bos overtuigde Balkenende ervan dat het gat dat aldus aan de inkomstenkant ontstond, kon worden gedicht zonder dat dit ten koste zou gaan van het overschot op de begroting. Tegelijkertijd besloot het kabinet tot een bonus om ouderen vanaf 62 jaar te stimuleren langer te werken (kosten: 300 miljoen) en de AOW vanaf 2011 geleidelijk te fiscaliseren, zodat gepensioneerden met een aanvullend pensioen meebetalen aan de AOW. Hierdoor bleef de houdbaarheid van de overheidsfinanciën intact en was Balkenende gerustgesteld over de betaalbaarheid van de vergrijzing op termijn. Zo werden een politieke wens van het CDA (langer werken) en van de PvdA (fiscalisering van de AOW) gehonoreerd.

Het kabinet streeft naar een toename van de arbeidsdeelname van 70 naar 80 procent van de bevolking in de werkzame leeftijd in 2016. Hoe meer mensen aan het werk, des te bestendiger de overheidsfinanciën voor de vergrijzing. Het kabinet erkent zelf dat dit nog niet erg opschiet.

De wereld draait door en Nederland is geen eiland, merkt Bos in zijn inleiding bij de Miljoenennota op. De globalisering raakt Nederland, de internationale economische en financiële stormen zijn nog lang niet voorbij. Door de wereldwijde conjuncturele tegenwind komt de economische groei volgend jaar volgens het CPB uit op 1,25 procent, bijna een halvering ten opzicht van het ‘realistische scenario’ waarvan het kabinet in het regeerakkoord is uitgegaan. Dat betekent miljarden minder inkomsten. Bovendien zullen afschrijvingen die financiële instellingen wegens de kredietcrisis doen, de komende jaren verrekend worden met de winstbelasting. Het begrotingsoverschot kan hierdoor weer dalen. Voor 2010 houdt het kabinet rekening met een daling tot 0,8 procent. In 2011 zal het overschot naar verwachting weer boven de 1 procent uitkomen.