Balkenende treedt terug als CDA-leider

CDA-leider en demissionair premier Jan Peter Balkenende treedt terug als partijleider van het CDA. Ook zal hij niet geïnstalleerd worden als Kamerlid in de nieuwe Tweede Kamer. Partijleden willen de nederlaag laten onderzoeken.

Den Haag, 10 juni. Het ging niet om hemzelf, het ging hem om de toekomst van Nederland. Jan Peter Balkenende zei het op vele manieren, in de weken van het campagnevoeren. Een dag voor de verkiezingen voegde hij er aan toe dat hij zich best „een ander en gemakkelijker leven” kon voorstellen dan het premierschap. Maar hij ambieerde dat natuurlijk niet.

Hij ging, tegen beter weten in, nog steeds voor goud. Het wordt wellicht niet eens brons: het andere en gemakkelijker leven kan dus beginnen.

Het premierschap van Balkenende blijft tot acht jaar beperkt nu het CDA een ongekende klap kreeg. Met Balkenende aan het roer verloor het CDA 20 van de 41 zetels.

Balkenende, geflankeerd door zijn echtgenote Bianca, zei gisteravond dat de uitslag van deze verkiezingen „zeer, zeer teleurstellend is. Een klap voor ons."

„De uitkomst is helder. Bij verkiezingen gaat het om winst en verlies. En zo werkt dat in de democratie. Tegelijkertijd zeg ik tegen al diegenen die CDA hebben gestemd: dank voor uw steun."

„Ik leg mijn partijleiderschap per direct neer. Ik zal niet worden geïnstalleerd als Kamerlid in de nieuwe samenstelling. Ook dat hoort bij het nemen van politieke verantwoordelijkheid. Het betekent dat het huidige, demissionaire kabinet het werk afmaakt tot een nieuw kabinet zal aantreden."

„Ik heb mezelf met hart en ziel ingezet in de campagne. De uitslag is helder, en ik moet als partijleider mijn verantwoordelijkheid nemen."

In een korte terugblik op acht jaar regeringsverantwoordelijkheid zei hij: „We hebben getracht Nederland sterker te maken en toekomstgerichter. Dank voor het vertrouwen."

„We staan voor een nieuwe fase. Het zal hard werken worden. Bij die zoektocht wens ik u alle goeds toe."

Hij was de premier van een land in verwarring. In mei 2002 kwamen de relatief rustige jaren van Paars abrupt ten einde met de moord op Pim Fortuyn. En de in de landspolitiek nog niet zo bekende en onervaren prof.dr.mr. Jan Peter Balkenende, die het CDA zijn ideologische basis en zelfvertrouwen teruggaf na de moeilijke jaren van oppositievoeren, werd in die roerige tijd de premier.

Nu is het bijna in een even roerige tijd afgelopen. De CDA-leider die drie keer een goede verkiezingscampagne had, heeft nu een negatieve primeur: sinds de Tweede Wereldoorlog werd een zittende premier niet met zo’n grote verkiezingsnederlaag geconfronteerd. Harder gezegd: de kiezer heeft hem het Torentje uitgestuurd.

Balkenende kondigde gisteravond zijn vertrek aan met de woorden dat de uitslag „noopt tot het nemen van politieke verantwoordelijkheid”. Een plichtmatig ‘ooh’ klonk in de zaal, maar het minutenlange applaus was wel degelijk gemeend.

Waar ging het mis? Op de verkiezingsbijeenkomst van het CDA werd gisteren door velen de naam van een CDA-coryfee in herinnering geroepen: Til Gardeniers. Zij onderzocht in 1994 de dramatische verkiezingsnederlaag onder leiding van Elco Brinkman. Vele christen-democraten preludeerden al op weer zo'n commissie. Want de verkiezingsuitslag vraagt om analyse, evaluatie en herbezinning. „De campagne had kennelijk anders gemoeten”, zei Jan Kees de Jager, de nummer 6 van de lijst en demissionair minister van Financiën.

Balkenende had inderdaad een paar missers: ‘U kijkt zo lief’, het T-shirt met het opschrift Fuck Drugs waarmee hij zich in Volendam met een biertje in de hand liet fotograferen. Maar hij wist verder wel een hoofdrol te spelen, door de hypotheekrenteaftrek tot breekpunt te verklaren. Het lukte hem echter niet om zich in de premierstrijd tussen Rutte en Cohen te manoeuvreren.

Het CDA profiteerde in het verleden vaak van de strategisch stemmende kiezer, daar waren de christen-democraten ditmaal juist het slachtoffer van, zo concludeerden CDA-prominenten gisteravond. „Het betekent dat onze fractiebegroting van de een op de andere dag gehalveerd wordt”, zei Elly Blanksma, de nummer 8 op de lijst.

Balkenende moest het in de campagne doen zonder zijn trouwe metgezel Jack de Vries. Met deze spindoctor aan zijn zijde won het CDA de verkiezingen van 2002 en 2003. In 2006 was er een licht verlies maar bleef het CDA ruim de grootste. De Vries, inmiddels staatssecretaris van Defensie, verdween onlangs van het toneel, door de liefdesaffaire met zijn adjudant. Nu speelden zijn politiek adviseur Jeroen de Graaf en campagneleider Michael Sijbom de belangrijkste rol achter de schermen. Het gaat te ver het ongekende verlies van het CDA aan hen toe te schrijven. Balkenende was uitgewerkt. Op de ochtend van de kabinetscrisis ging het in feite al mis, toen het partijbestuur de CDA-leider vroeg om door te gaan en het Balkenende aan realiteitszin over zijn eigen houdbaarheid ontbrak.

De CDA-fractie kiest waarschijnlijk vandaag een nieuwe leider.