Cartoonist Zapiro, altijd op zoek naar de vertwijfeling

De Zuid-Afrikaanse cartoonist Zapiro kreeg 7 december 2005 de Prins Clausprijs 2005 voor zijn ,,vlijmscherpe'' blik op de wereld. Een humorist, door angst gedreven. De dag voor de uitreiking verscheen in NRC Handelsblad een interview met de tekenaar.

Kaapstad, 6 dec. 2005. Als de zon achter de Tafelberg is verdwenen. Als het bureaulampje aanmoet boven de tekentafel in zijn kantoor in Kaapstad. Als zijn tekening al lang op een redactie in Johannesburg had moeten liggen en hij nog bezig is met krassen en polijsten. Dan dient het gevoel van onheil zich aan bij cartoonist Jonathan Shapiro (47), in Zuid-Afrika beter bekend onder zijn artiestennaam Zapiro. ,,Kom op, ventje'', vloekt hij dan om zijn eigen getreuzel. ,,Opschieten nou.''

Vraag een cartoonist niet wie hij is. Hij zal zijn tekeningen laten zien. Vraag Zapiro wat hem drijft en hij zegt volmondig: ,,angst''. Angst voor het niet volbrengen van zijn dwingende opdracht: een nieuwe spotprent voor een van zijn drie werkgevers, elke dag, vijf dagen in de week. Angst voor het missen van de deadline. Bezorgd over zijn boodschap: een echte Zapiro is ,,trefzeker'', ,,gevat'' en ,,vlijmscherp'', zoals de jury van de Prins Clausprijs 2005 het verwoordt. Echt vals is hij nooit. Dat wil hij niet zijn.

Blader door zijn boeken. Hij publiceerde er tien in de afgelopen tien jaar. Kijk door de ogen van Zapiro naar bijvoorbeeld Desmond Tutu, ooit voorzitter van de commissie voor de Waarheid en Verzoening, die als Mozes het Zuid-Afrikaanse volk over een steile bergrug leidt. Om bovenop de bergtop te ontdekken dat tussen waarheid en verzoening een gapend gat ligt. Zo'n typisch moment van ,,oeps'', noemt de tekenaar dat.

Op zoek naar de nuance

,,Ik ben altijd op zoek naar de vertwijfeling, naar de tweestrijd en de nuance'', zegt hij, en doopt zijn pen vluchtig in de inktpot. ,,Hardvochtigheid werkt niet voor mij.'' Dat betekent piekeren, schetsen, aarzelen, weggooien en opnieuw beginnen. ,,Kwellen'' noemt hij dat zelf, net zo lang tot hij weer een deadline dreigt te missen.

Shapiro draagt de loden last van een voormalig politiek activist. In de jaren tachtig vocht hij tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime. Hij sloot zich aan bij het anti-apartheidsverbond United Democratic Front (UDF). Hij tekende posters en affiches, zo antiblank dat de politie hem midden in de nacht van zijn bed lichtte en hem in de Pollsmoor-gevangenis onderwierp aan verhoor. ,,Waarom teken je ons als varkens?'', was de eerste vraag. ,,Ik teken wat ik zie'', antwoordde hij.

,,Mijn taak was veel eenvoudiger toen'', legt hij uit. ,,Er was voor mij een helder onderscheid tussen goed en kwaad. Het was duidelijk welke kant in het conflict ik moest kiezen. Veel van de kameraden uit die tijd zijn nu beleidsmakers geworden. Ze staan soms voor onmogelijke opgaven. Als commentator heb ik de verantwoordelijkheid die dilemma's weer te geven.''

Activist

Zapiro is activist gebleven. Tegen de oorlog in Irak en zijn architecten George W. Bush en Tony Blair (,,die oren!''). Tegen Afrikaanse despoten als de Zimbabweaanse president Mugabe (,,makkelijk doelwit, dus je moet hem niet te vaak pakken''). En als het moet krijgen ook de nieuwe machthebbers in Zuid-Afrika om hun oren. Kijk naar zijn spotprenten over president Mbeki's verloochening van de aids-crisis in zijn land. Mbeki beweerde in een interview niemand in zijn omgeving te kennen die de ziekte onder de leden heeft. De volgende dag portretteerde Zapiro de president in zijn kantoor, waar de doodshoofden achter Mbeki's brede rug lagen opgestapeld. Even genadeloos is hij voor de minister van Volksgezondheid, die volhoudt dat niet medicijnen maar knoflook en rode bieten goed zijn voor hiv-patiënten.

Desnoods snijdt Shapiro in eigen vlees. Hij is zoon van een joodse moeder die de Holocaust overleefde. Toch schreef hij samen met een aantal prominente Zuid-Afrikaanse joden een petitie waarin hij Israëls beleid in de bezette Palestijnse gebieden veroordeelde. Shapiro ging zo ver om de Israëlische premier Sharon in een van zijn cartoons af te beelden in een nazi-uniform.

,,De telefoon stond roodgloeiend. Hoe haalde ik het in mijn hoofd Sharon te vergelijken met de nazi's? Veel joodse Zuid-Afrikanen wilden me aan stukken scheuren. Ook sommige familieleden en vrienden waren diep beledigd. Natuurlijk heb ik me afgevraagd of die tekening niet onredelijk was. Ik sta er nog steeds achter. ''

Populariteit

Als Zuid-Afrika's bekendste tekenaar van spotprenten wordt Shapiro geleefd. Iedere krant wil wel een Zapiro. Hij houdt toespraken op scholen en congressen. Hij leidt jonge striptekenaars op. De familie schiet er al gauw bij in. Maar de familie is ook zijn inspiratiebron. Het speelgoed van zijn jongste zoontje Teveya is terug te vinden in veel van Zapiro's cartoons. Pokemon werd Pokemandela. Harry Potter werd Trevor Potter, naar Zuid-Afrika's minister van Financiën die ieder jaar weer een sluitende begroting in elkaar moet toveren. Hij geeft toe: ,,Ik ben altijd kind gebleven.''

De onschuld is gaan slijten. Elf jaar na het einde van apartheid begint de tekenaar zich zorgen te maken over de richting die zijn land opdrijft. De frivole stemming van de eerste vijf jaar onder presidentschap van Mandela is verdwenen. ,,Mandela was altijd in voor een grap. Hij belde me nog wel eens om me complimenten te maken. Dat is in onder het presidentschap van Mbeki ondenkbaar. Hij omringt zich met uitgesproken humorloze mensen.''

ANC

Regeringspartij ANC krijgt volgens Zapiro ,,huiveringwekkende'' trekjes. Populisme is de partij binnengeslopen. Nu de wegens corruptie ontslagen vice-president Jacob Zuma voor de rechter moet verschijnen, roepen ANC-politici openlijk op tot een beteugeling van de rechterlijke macht. ,,Als ze beginnen te zagen aan de poten van de zorgvuldig opgebouwde democratie, is voor mij de lol er af.''

Die zorgen zijn niet vrijblijvend. Zapiro laat zijn verontwaardiging liever zien in zijn cartoons, als moreel kompas voor het continent. Afrika heeft de pen van Zapiro nodig, vindt de jury van de Prins Clausprijs, die hem morgen 100.000 euro overhandigt voor de hoge kwaliteit van zijn oeuvre. ,,In een tijd waarin grote behoefte is aan kritische analyse.''