Armoede is maar één van de problemen van Jemen
Jemen ontstond in 1990 door samenvoeging van het marxistische zuiden met het conservatieve noorden. Nu is het als ‘mislukkende staat’ een basis voor Al-Qaeda.
De mislukte aanslag op een Amerikaans passagiersvliegtuig op Eerste Kerstdag werd gepleegd door een Nigeriaan die waarschijnlijk in Jemen een terroristische opleiding heeft gehad. Al-Qaeda-op-het-Arabisch-Schiereiland eiste de aanslag op. Jemen is een van de armste landen van het Midden-Oosten. En armoede is nog maar één van de problemen van deze ‘mislukkende staat’.
Na de mislukte aanslag op het Amerikaanse passagiersvliegtuig bedachten de Verenigde Staten zich geen moment en breidden ze de militaire hulp aan de Jemenitische regering uit. De Britse premier Gordon Brown noemde het land „een mislukkende staat”. Wordt Jemen het nieuwe Afghanistan?
De Jemenitische minister van Buitenlandse Zaken, Abubakr al-Qirbi, wees maandag elke overeenkomst tussen zijn land en Afghanistan op veiligheidsgebied van de hand. „Er is zeker een probleem met Al-Qaeda en belangstelling van de internationale gemeenschap voor de activiteit van Al-Qaeda”, zei hij. Maar Jemen is volgens hem in staat dit probleem zelf het hoofd te bieden, mits van wapens, training en economische hulp voorzien.
In het noorden van Jemen zijn ongeveer 175.000 Jemenieten die hun huis zijn ontvlucht vanwege de oorlog. Klik voor een fotoserie over het ontheemdenkamp in Marzaq, in de regio Hajjah.
Dat moet dan een heleboel economische hulp worden. Jemen is met een bruto nationaal product per hoofd van de bevolking van 2.500 dollar een van de armste landen van de Arabische wereld. En het wordt armer. De olieproductie, goed voor 70 procent van de begroting, neemt af – van 460.000 vaten per dag in 2002 tot rond de 300.000 in 2008 en volgens prognoses tot nul tegen 2017. De regering had gehoopt de inkomstenderving te compenseren door een toenemende opbrengst van gas, maar die hoop is niet gerealiseerd.
Behalve tot ernstige stroomstoringen heeft deze ontwikkeling geleid tot een groei van de armoede. Op basis van de huidige geboortecijfers zal de bevolking in 2035 van de huidige 23 miljoen tot 46 miljoen zijn verdubbeld, wat de economie navenant zal belasten. Internationale hulporganisaties zijn al druk bezig met Jemen, ook al omdat het daarnaast nog de last draagt van ten minste 150.000 Somalische vluchtelingen en tienduizenden Ethiopische migranten. Plus de 175.000 ontheemden als gevolg van de oorlog in het noorden.
In het noorden is de rebellie van de zaïdieten aan de gang – en daarover maakte de regering van president Ali Abdullah Saleh zich tot dusverre heel wat meer zorgen dan over Al-Qaeda. De zaïdieten zijn een shi’itische minderheidssekte, die eenderde van de bevolking uitmaken en tot 1962 de regerende imams leverden. De rebellie, geleid door de Houthi-clan, begon in 2004 als radicale, fel anti-Amerikaanse opstand. De regering beschuldigt de rebellen ervan zich van het land te willen afscheiden of het bewind te willen overnemen. Maar onafhankelijke Jemenitische en internationale waarnemers zien de rebellie eerder als antwoord op de marginalisering van het zaïditische gebied.
De steun voor opstandelingen lijkt te groeien door het nietsontziende geweld van de overheid, weerspiegeld in de naam van het offensief: Operatie Verschroeide Aarde. Saoedi-Arabië helpt tegenwoordig een handje mee met bombardementen op rebellengebied. Bij de operaties zouden de afgelopen maanden zo’n duizend doden zijn gevallen.
Zuid-Jemenieten voelen zich gemarginaliseerd. Klik voor een fotoserie over een demonstratie afgelopen oktober 2009.
In 1990 werd het huidige Jemen geboren uit het marxistische Zuid- en het conservatieve Noord-Jemen. Eén waren de Jemens eigenlijk alleen als het koninkrijk Sheba in Arabia Felix (van 950 tot 115 v. Chr.) en onder de daaropvolgende Himyaritische dynastie. Verder was de geschiedenis van de Jemens er een van invasies en veroveringen, van bezettingen en van onderlinge oorlogen. Vandaar dat er grote scepsis bestond over de eenwording. Veel zuiderlingen hebben nu inderdaad spijt van de fusie. Het aanblijven van de noordelijke president, Ali Abdullah Saleh, illustreert volgens hen de noordelijke overheersing.
Net als de zaïdieten voelen ze zich gemarginaliseerd; het noorden profiteert volgens hen van hun olie. Na een hard neergeslagen opstand in 1994 is nu weer een afscheidingsbeweging actief, die regelmatig stakingen en andere protestacties organiseert. De regering beschouwt deze beweging net als die van de Houthi’s als een existentiële bedreiging.
De aanwezigheid van Al-Qaeda vindt de regering geen existentiële bedreiging. Dat is familie – en voorzover een probleem, een probleem voor het buitenland. Duizenden jonge Jemenieten trokken in de jaren tachtig naar Afghanistan om te vechten tegen de Sovjetbezetters. Een deel van hen keerde in 1989 na de terugtrekking van de Sovjets geradicaliseerd naar hun familie terug, een deel trad toe tot Al-Qaeda en keerde terug in 2001 na de Amerikaanse invasie van Afghanistan. Af en toe pleegden ze aanslagen, zoals op de Amerikaanse ambassade in september 2008 (19 doden), en raakten ze slaags met de overheid. Maar het regime gebruikte hen ook, bijvoorbeeld tegen zuidelijke separatisten.
Begin vorig jaar kondigde Al-Qaeda-leider Abu Basir Nasser al-Wahayshi een fusie aan met de Saoedische tegenhanger, die door de Saoedische veiligheidsdiensten het land uit was geslagen. Dit werd Al-Qaeda-op-het-Arabisch-Schiereiland, dat in augustus van zich liet horen met een mislukte aanslag op de chef van het Saoedische anti-terreurprogramma. Met de mislukte aanslag op het Amerikaanse vliegtuig, net als die op prins Mohammed bin Nayef met op het onderlichaam verborgen explosieven, trad de groep voor het eerst buiten zijn natuurlijke werkgebied.
Een van de videoboodschappen die Abu Basir via het internet heeft laten
verspreiden.
Zijn halfbroer en zijn zoon vechten om de opvolging en buiten de hoofdstad Sana’a hebben tribale leiders meer invloed dan zijn regime. Met het aanvaarden van Amerikaanse hulp zal hij op eieren moeten lopen. In Jemen bekijkt niet alleen Al-Qaeda de Verenigde Staten met de grootste argwaan.
De Verenigde Staten hebben na de Al-Qaeda aanslag op de Amerikaanse ambassade in Sana’a in september 2008 hun wapenhulp aan Salehs regime opgevoerd van bijna niets naar 67 miljoen dollar in het begrotingsjaar 2009, niet-inbegrepen geheime programma’s van de Special Forces en de CIA. Volgens The New York Times zijn enkele tientallen leden van de Special Forces, een elitekorps, naar Jemen gestuurd om Jemenitische militairen op te leiden voor de strijd tegen terrorisme.
Groot-Brittannië wil een speciale politiemacht opleiden. Washington heeft aangekondigd de militaire steun het komend jaar te willen verdubbelen. Gezien de impopulariteit van Salehs regime en al zijn andere problemen is dit een pad dat naar Afghaanse toestanden kan leiden. Een Jemenitische analist, Abdul-Ghani al-Iryani, waarschuwde gisteren tegenover het Britse persbureau Reuters dat „diepere Amerikaanse militaire betrokkenheid een toevloed van Al-Qaeda-rekruten zal veroorzaken”.