Uittocht ministers toont onmacht premier Brown

Het declaratieschandaal in de Britse politiek brengt de positie van premier Gordon Brown in gevaar.

Londen, 3 juni. Uit drang tot zelfbehoud houden grote gevestigde politieke partijen doorgaans kort voor verkiezingen de gelederen gesloten. Eventuele afrekeningen volgen na de uitslag. Zo niet bij de Britse Labour-partij. Daar is, mede als gevolg van het declaratieschandaal in het Lagerhuis, de onrust voor de verkiezingen voor het Europees Parlement en de gemeenteraden van morgen zo hoog opgelopen dat die niet meer binnenskamers is te houden.

Gisteren werd duidelijk dat vijf prominenten, onder wie minister van Binnenlandse Zaken Jackie Smith, opstappen. Vanmorgen voegde zich minister Hazel Blears (Lokaal Bestuur) bij hen. De media vergeleken de uittocht met ratten die het zinkende schip verlaten.

Premier Brown zal naar verwachting na de vrijwel onafwendbare nederlaag van morgen op korte termijn nog enkele omstreden ministers vervangen bij een ingrijpende herschikking van het kabinet. De meest prominente van dat groepje is minister van Financiën Alistair Darling, in opspraak geraakt door twijfelachtige declaraties voor zijn tweede woning.

Labour lijkt af te stevenen op het slechtste verkiezingsresultaat uit haar naoorlogse bestaan. Vorige week al voorspelde een peiling dat Labour bij de Europese verkiezingen wel eens zou kunnen eindigen achter UKIP, een kleine eurosceptische partij. Labour kwam daarin op 16 procent van de stemmen uit.

Verguisd

Oneerbiedige commentatoren vragen zich openlijk af of Brown er nog wel in zal slagen mensen van enig kaliber te vinden om de gaten in zijn kabinet te vullen. Wie wil zitting nemen in een kabinet onder leiding van een man die hoe langer hoe meer door de natie wordt verguisd en die bij de volgende Lagerhuisverkiezingen – uiterlijk juni 2010 – tot een zware nederlaag lijkt voorbestemd?

De roep om het opstappen van Gordon Brown was enigszins afgezwakt door zijn overtuigende optreden tijdens de kredietcrisis en de recessie. Maar nu zwelt die weer van alle kanten aan. Zelfs het vanouds sterk Labour-gezinde dagblad The Guardian stak Brown vanmorgen een dolk in de rug. Met Brown, een man zonder visie en zonder strategie, is de partij volgens de krant gedoemd ten onder te gaan. „Het is tijd hem los te snijden”, besluit het hoofdartikel.

Wie Brown zou moeten opvolgen, laat de krant wijselijk in het midden.

Dagblad The Guardian negeert ook de vraag of Labour zich politiek gesproken kan permitteren de premier wederom tussentijds te vervangen zonder tussenkomst van de kiezer. Het heeft de geloofwaardigheid van Brown immers vanaf het moment in 2007 dat hij Tony Blair opvolgde dat hij niet door de bevolking is gekozen.

Browns onmacht werd gisteren onderstreept door de verrassende reeks aankondigingen in Westminster. Eerst liet oud-minister Patricia Hewitt (Volksgezondheid) weten dat ze zich niet meer verkiesbaar stelt voor het Lagerhuis. Daarna was de beurt aan Lagerhuislid David Chaytor en onderminister voor Kinderaangelegenheden Beverley Hughes.

Waarna het klapstuk van de dag volgde, Jacqui Smith. De minister gold al als aangeschoten wild door enkele politieke nederlagen en haar ruime declaraties voor haar tweede woning. Die bleek te bestaan uit een kamer in de woning van haar zuster. Bovendien had haar man op kosten van belastingbetaler genoten van pornofilms.

Tom Watson, een vertrouweling van Brown en onderminister voor kabinetszaken, sloot de rij vertrekkers. Hij wil meer tijd met zijn gezin doorbrengen. De reeks wekte even de indruk dat het om een gecoördineerde couppoging tegen Brown ging. De betrokkenen ontkenden dat in alle toonaarden en hun verschillende motieven maakten dat ook aannemelijk.

Troeven

Is het lot van Gordon Brown hiermee hoe dan ook bezegeld? Zo ver is het nog lang niet. Er zijn twee machtige troeven, die de premier de komende weken in de achterkamertjes kan uitspelen.

Een tweede tussentijdse wisseling van de wacht zonder nieuwe verkiezingen zou niet zijn te verkopen. Als er nu echter vervroegde verkiezingen komen, mondt dat vrijwel zeker uit in een slachting onder de huidige fractie. En ondanks de huidige paniek hebben de Labour-parlementariërs nog wel zo veel overlevingsinstinct dat ze dat liever even uitstellen in de hoop dat de lucht wat opklaart.

Een tweede argument van Brown is dat er niemand klaar staat om het roer over te nemen. Het vaakst valt de laatste weken de naam van Alan Johnson, minister van Volksgezondheid. Deze beminnelijke ex-postbode communiceert veel beter dan Brown met de kiezers. Maar Johnson heeft zich de afgelopen jaren zelden laten betrappen op stimulerende ideeën, afgezien van zijn voorkeur voor invoering van evenredige vertegenwoordiging. Maar voor dat laatste voelt de Labour-fractie in meerderheid niet. Bovendien mist hij de financieel-economische ervaring van Brown. Niet onbelangrijk tijdens de huidige recessie.