Komt er een revolutie in Iran?

Rotterdam/Teheran, 16 juni. De presidentsverkiezingen van vrijdag 12 juni zijn met een ruime meerderheid gewonnen door de zittende president Ahmadinejad. Volgens zijn rivaal Mir Hossein Mousavi is er gefraudeerd.

1. Wie zijn de hoofdrolspelers?

De conservatief en huidige president Mahmoud Ahmadinejad heeft volgens de officiële uitslag de presidentsverkiezingen gewonnen met 63 procent. Civiel ingenieur, ex-burgemeester van Teheran, populist, conservatief, wil terug naar de zuivere waarden van de islamitische revolutie. Werd in 2005 gekozen op basis van zijn belofte te strijden tegen de corruptie van de elite en de olie-inkomsten bij de bevolking te bezorgen. Zijn machtsbasis zijn de armen en de conservatieve geestelijkheid, en met name de machtige Leider, ayatollah Ali Khamenei. De corruptie tiert nog welig en zijn economische politiek, die heeft geleid tot hoge inflatie, is nu zijn zwakke punt.

Zijn rivaal, hervormer Mir Hossein Mousavi, kreeg 34 procent van de stemmen. Bouwkundig ingenieur, amateur-kunstschilder. Premier van 1981 tot 1989, tijdens de oorlog tegen Irak. Favoriet van ayatollah Khomeiny, oprichter van de islamitische republiek. Als premier voorstander van een centraal geleide economie. Later adviseur van president Khatami, die sociale liberalisering bepleitte. Belooft „gerechtigheid en vrijheid”. Wil het „extremistische” imago van Iran veranderen, maar houdt net als alle kandidaten vast aan het omstreden nucleaire programma. Steunt op de stedelijke middenklasse.

Iran is een democratie binnen een dictatuur. Bij algemeen kiesrecht worden onder andere een president, een parlement en gemeenteraden gekozen. Maar de benoemde Leider van de natie, sinds 1989 ayatollah Ali Khamenei, heeft de oppermacht.De Leider heeft de strijdkrachten, de inlichtingendiensten, de rechterlijke macht en de staatsomroep in zijn portefeuille. Hij bepaalt de koers van de buitenlandse politiek. De president heeft de dagelijkse leiding. Als hij de steun heeft van de Leider kan hij daarin ver gaan.

2. Wat zijn de inhoudelijke verschillen tussen de rivalen?

Ahmadinejads belangrijkste rivaal, ex-premier Mousavi, wordt gesteund door de immens populaire ex-president Mohammad Khatami. Hij zet zich neer als een middenfiguur die met alle facties kan opschieten. Hij heeft opgeroepen tot stopzetting van de impopulaire controles op kleding door de moraliteitspolitie, maar zegt ook – net als Ahmadinejad – dat er meer aandacht moet komen voor de armen.

Ahmadinejad presenteert zichzelf als een man van het volk. Zijn politiek van materialistische voorspoed heeft wellicht geleid tot hoge inflatie, maar ook tot een stijging van lonen, pensioenen en projecten in economisch achtergestelde gebieden. Hij wordt gesteund door een invloedrijke groep fanatieke geestelijken en militaire commandanten die een grotere rol voor de islam in de samenleving bepleiten. Daarnaast vinden ze dat het land ten koste van alles – ook democratie – moet worden beschermd tegen buitenlandse dreigingen.

3. Komt er een revolutie in Iran?

De Iraanse autoriteiten slagen er waarschijnlijk in de straatrellen die ontstonden na de herverkiezing van Mahmoud Ahmadinejad de kop in te drukken. De oproerpolitie greep daags na de verkiezingen massaal en hardhandig in tegen betogers. Behalve op de oproerpolitie kunnen de autoriteiten rekenen op de onvoorwaardelijke steun van de Baseej, de revolutionaire straatvechters die bijvoorbeeld bij de studentenprotesten van juli 1999 hebben helpen neerslaan. Tegen hun geweld hebben gewone burgers weinig in te brengen.

Een veel groter probleem is de aanzienlijke verdeeldheid binnen de Iraanse top die rond de verkiezingen van vrijdag onverbloemd aan het daglicht is gekomen. Alle kandidaten maken deel uit van het establishment van de islamitische republiek. Geen van hen betwist het systeem van het opperste leiderschap van een geselecteerde geestelijke, dat ayatollah Ruhollah Khomeiny heeft uitgedacht en met de islamitische revolutie in 1979 heeft doorgevoerd. Niemand is in die zin oppositie. Een overwinning voor Mousavi zou niet tot een democratische omwenteling hebben geleid.

Maar doordat Ahmadinejad in de rechtstreeks uitgezonden televisiedebatten met zijn uitdagers de schijn niet meer ophield en belangrijke machthebbers met naam en toenaam van corruptie beschuldigde, nam niemand meer een blad voor de mond. (zie vraag 6) Niet alleen het hervormingsgezinde kamp beschuldigt nu Ahmadinejad van fraude, en bij implicatie ook de Leider, die immers de herverkiezing van de president „een feest” noemde, ook de conservatief Rezaie deed dat. De door de Leider gesteunde radicale factie van Ahmadinejad heeft nu de overhand, maar daarmee is de strijd om de macht niet gestreden. Díe geest is niet zo makkelijk in de fles terug te krijgen. (meer over deze vraag in de nieuwsanalyse van redacteur Carolien Roelants)

4. Wat is de rol van internet?

Sociale-netwerksites als Facebook en Twitter kunnen een grote rol spelen bij het organiseren van protest. Door hun vermogen om snel grote groepen te bereiken, kunnen demonstranten naar bepaalde plekken worden gestuurd. Maar sinds de regering in Iran de pagina’s heeft geblokkeerd, is hun invloed veel minder.

Twitteraars uit Iran hebben veel ‘volgers’, mensen die zich abonneren op hun berichten. Maar de meesten komen uit het buitenland en zijn toehoorders, geen lokale organisatoren van demonstraties. Facebook en Twitter worden gepresenteerd als motoren achter het protest in Iran, maar hun echte informatie krijgen Iraniërs via mond-tot-mond. (meer over deze vraag in een reportage van correspondent Thomas Erdbrink)

5. Zou een Iran met Mousavi aan de macht een andere internationale koers varen?

Het buitenlandbeleid wordt niet door de president uitgezet maar door de Leider, ayatollah Ali Khamenei. Daarom zijn er slechts cosmetische verschillen tussen Ahmadinejad en Mousavi als het gaat over het nucleaire programma en erkenning van Israël.

Mousavi benadrukt dat hij de toon maar niet de inhoud van het buitenlandbeleid zal veranderen. De hervormers zullen Iran niet laten stoppen met het verrijken van uranium, zoals de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties eist. Evenals Ahmadinejad zijn ze bereid om met de Verenigde Staten te praten, mits dat land zijn politiek verandert. Evenmin als alle andere Iraanse politieke leiders erkennen ze de staat Israël. Mousavi is van plan „garanties” aan de wereld te geven om te bewijzen dat Iran geen plannen heeft om een atoombom te bouwen.

6. Hoe verliep de verkiezingscampagne?

Op 3 juni zagen veertig miljoen Iraniërs het ene taboe na het andere sneuvelen tijdens een verkiezingsdebat op de staatstelevisie tussen Ahmadinejad en zijn belangrijkste rivaal, Mousavi. Ahmadinejad zette zijn hervormingsgezinde tegenstander weg als een pion van een corrupte elite die buigt voor westerse druk. Mousavi omschreef de president als iemand die Iran richting dictatuur duwt. Mousavi zei dat de president met zijn „extremistische buitenlandpolitiek” Iran had vernederd; kandidaat Rezaie beschuldigde Ahmadinejad van leugens over zijn economische politiek.