De VS beginnen vandaag opnieuw

Washington, 20 jan. Om zes uur vanavond (Nederlandse tijd) hebben de VS een nieuwe president. Het Amerikaanse volk heeft nog altijd de hoop die Obama beloofde.

De Verenigde Staten beginnen vandaag opnieuw. Helemaal opnieuw. Het verleden is voorbij – en alles van vroeger is jammer. Vanaf vandaag zijn de Verenigde Staten het land van Barack Obama en van Barack Obama alleen, de nieuwe man in wie het land een bijna grenzeloos vertrouwen heeft.

Toch kan het optimisme dat op de gezichten van de massa’s staat die zich sinds afgelopen weekeinde in Washington bevinden om de feesten rond Obama’s inauguratie mee te maken, op de buitenstaander gemakkelijk gespeeld overkomen.

Eedaflegging en parade rond inauguratie Obama

Klik op het plaatje voor een vergroting

Het kost weinig verbeeldingskracht om te voorzien dat de erfenis van George W. Bush, de gehate uitgaande president, nog wel even gevoeld zal worden. De economische crisis is zo diep dat de nieuwe president als enige uitweg heeft om het begrotingstekort, dat volgens de prognoses in 2009 uitkomt op een ontluisterende 40 procent van de federale uitgaven, verder op te voeren. Wie daar optimistisch over wil zijn heeft tijdens economieles niet erg lang opgelet.

De oorlog in Irak zal worden beëindigd, maar daarna zullen nog altijd tienduizenden Amerikaanse militairen in het land achterblijven. De oorlog in Afghanistan wordt opgevoerd – en zal nagenoeg zeker een hoger aantal Amerikaanse slachtoffers eisen. De snelle sluiting van Guantánamo Bay, beloofd door Obama, is vrijwel zeker niet mogelijk. En zo zijn er nog wel tien onderwerpen te noemen waarvan vaststaat dat de toezeggingen van Obama schril zullen afsteken bij de realiteit.

En toch is er dat optimisme, de blijmoedige ontvangst van de nieuwe dag. Wie de afgelopen dagen in de straten van Washington rondkeek, kon het niet missen. Van heinde en verre zijn mensen naar de hoofdstad gekomen om erbij te zijn. De een is vanuit Texas in een paar dagen naar Washington gereden. De ander is met oma en de kinderen uit Oregon komen vliegen. Het is koud en overbevolkt in de stad – overal wachtrijen, overal uitverkochte evenementen, een run op kaartjes voor inauguratiebals waarvoor honderden dollars worden gerekend. Niet bepaald ideale omstandigheden, maar Afro-Amerikanen lopen met zonnige gezichten rond, studenten maken vreugdedansjes, en een oudere dame legt uit dat je op dagen als deze natuurlijk niet thuis kunt blijven zitten. Ze willen allemaal deel zijn van de massa die zich laaft aan de nieuwe man.

Correspondent Tom-Jan Meeus praat met Robert van de Roer over Obama:

De nieuwe man zelf heeft het de massa de laatste twee jaar eindeloos voorgehouden. Hij nam zijn eigen geschiedenis als uitgangspunt om te laten zien dat er altijd hoop is, hoe slecht de omstandigheden ook zijn. Hij begon de toespraak waarmee hij zijn doorbraak beleefde, op de Democratische Conventie in 2004, met de vaststelling dat zijn levensverhaal het niet aannemelijk maakte dat hij daar, op die dag, het woord zou voeren. De magere jongen met de rare naam deed televisiekijkend Amerika met zijn toespraak versteld staan, en dat werd zijn handelsmerk: het onmogelijke ís mogelijk, kijk maar naar mij. Want hij, Barack Hussein Obama, personifieerde de grootsheid van zijn land: „Alleen in Amerika is mijn verhaal mogelijk.’’

Zo katapulteerde hij zichzelf tot het nieuwe gezicht van de zelfverheffing, van het vermogen tegenslag te overwinnen. Hij herdefinieerde er ook de Afro-Amerikaanse gemeenschap mee. Leiders als Jesse Jackson en Al Sharpton benadrukten dat het verleden niet uit te wissen was, dat de zwarte emancipatie pas voltooid kon worden als blanken zouden aanvaarden dat zij door de slavernijgeschiedenis medeverantwoordelijk zijn voor de grote problemen in hun gemeenschap: het kwart van de zwarte bevolking dat beneden de armoedegrens leeft, het relatief hoge aantal zwarte gedetineerden, de problemen met zwarte tieners in de getto’s van de binnensteden en de buitenwijken.

Klik voor fotoserie

Obama draaide het om. Hij ontkende het verleden niet. Hij had alle begrip voor de pijnlijke erfenis die op zoveel zwarte levens rustte. Maar ook hier was zijn oplossing dat de treurigheid van de geschiedenis geen aanknopingspunten biedt voor een betere toekomst. Alles van vroeger is jammer. Wij moeten de bladzijde omslaan. Wij beginnen opnieuw.

Die benadering kon ook in de zwarte gemeenschap op verrassend veel steun rekenen. Dat bleek tijdens de enige echte crisis in zijn nagenoeg vlekkeloze campagne: de controverse rond zijn voormalige dominee Jeremiah Wright. Toen Wrights preken over de blanke schuld in de openbaarheid kwamen (‘God damn America’) was Obama aanvankelijk nog bereid zijn dominee te verdedigen, overigens zonder zijn opvattingen te omarmen. Maar toen bleek dat Wright met zijn opvattingen een rol in de campagne opeiste, was het snel gedaan met Obama’s mildheid. Hij liet de man als een baksteen vallen. Amerika, zei hij, kan niet aan zijn toekomst werken als het steeds verantwoording moet afleggen over het verleden. En degenen die dachten dat de zwarte gemeenschap nu afstand zou nemen van Obama, kwam bedrogen uit. De Afro-Amerikaanse gemeenschap koos massaal voor de man die liet zien dat je met optimisme verder komt dan met de verwerking van het verleden.

Religie speelt hierin een belangrijke rol. In weerwil van de beeldvorming verliezen traditionele religies ook in de VS terrein. De evangelicals met hun supermarktkerken vormen hierop de uitzondering. Zij gaan ervan uit dat ieder mens zijn verleden achter zich kan laten door als opnieuw geboren christen het Opperwezen te vereren. Devotie in plaats boetedoening. Het verschil met Obama’s benadering is natuurlijk verrassend klein, en het is geen toeval dat de nieuwe president tijdens de campagne opmerkelijk positief werd ontvangen op het Christian Broadcasting Network, de zender van teledominee Pat Robertson.

Daar komt bij dat Amerikanen zich graag laten meevoeren door andermans optimisme. En inauguratiedag is bij uitstek het moment om zich met de nieuwe leider te vereenzelvigen. De oorspronkelijke bedoeling van het evenement is om het hele land gelegenheid te geven zijn vertrouwen in de nieuwe president uit te spreken. Obama’s opponent John McCain noemde hem in de campagne een socialist en een terroristenvriend – twee van de ergste beledigingen die je een Amerikaan kan maken. Vandaag laten de 46 procent van de kiezers die op McCain stemden blijken dat, alweer, het verleden begraven is. Vanaf vandaag, zo is de theorie, is Obama ook hun president.

Obama zelf is door de verering die hem ten deel valt zeker niet bescheidener geworden. Zijn optredens zijn zwanger van (impliciete) verwijzingen naar twee van de grootste Amerikanen uit de geschiedenis, Martin Luther King en Abraham Lincoln. Hij identificeert zich onverholen met hun successen in de strijd tegen de slavernij en hun pogingen het diep verdeelde land tot een nieuwe eenheid te smeden. De man van hoop maakt zichzelf op deze manier steeds groter, en het vertrouwen in hem neemt alleen maar toe.

De logische vraag is hoe lang al dit optimisme de realiteit van de Amerikaanse crises zal overleven. Barack Obama heeft veel in zich dat hem tot een unieke gekwalificeerde leider maakt. Een man die prestaties levert waar voorgangers alleen van konden dromen.

Maar er is ook reden voor beduchtheid. Eén president begon met zijn ambtsperiode in het recente verleden met een nog groter vertrouwen van het Amerikaanse publiek. Dat was de evangelical Jimmy Carter, in 1977. De teleurstelling in zijn optreden was de jaren daarna zo groot dat hij vier jaar later vernietigend werd verslagen door Ronald Reagan.

De liefde heeft zich nooit meer hersteld. Toen Obama vorig jaar zomer op de Democratische Conventie een overzicht bood van het beste dat zijn partij te bieden heeft (Bill en Hillary Clinton, John Kerry, etc.) werd de herinnering aan Carter zo kort mogelijk gehouden. Hij mocht de zaal even toezwaaien en werd daarna gauw weer aan het zicht van het publiek onttrokken. Bij de erfenis van die man van hoop wilde hij niet langer dan een paar seconden stilstaan.