Ongekende crisis met een ongekend slot
Normaal gesproken zou minister Verdonk zijn afgetreden, nu er een motie van afkeuring tegen haar is aangenomen. Maar de omstandigheden waren niet normaal.
Den Haag, 14 dec. Een door de Tweede Kamer aangenomen motie van afkeuring, maar de betrokken minister zit er nog steeds. Een regeringspartij die wilde opstappen, maar een coalitie die nog altijd compleet is. Een kabinet dat het uitzetten van uitgeprocedeerde asielzoekers heeft opgeschort, maar het daar principieel mee oneens is.
De oplossing voor de grootste constitutionele crisis waarin een demissionair kabinet ooit verzeild is geraakt, is even ongekend als de crisis zelf was. Regeringspartijen CDA en VVD hebben het demissionaire kabinet na een dag lang „intensief beraad” van de rand van de afgrond gehaald. Demissionair minister Verdonk (Integratie, VVD), met een aangenomen motie van afkeuring op zak, heeft het toch gehaald. Balkenende III bestaat nog steeds, en regeert verder. In het landsbelang, zei vicepremier Zalm (VVD). En, maar dat zei hij er niet bij, in het belang van beide coalitiepartners. Al speelden bij CDA en VVD verschillende overwegingen een rol.
Onder normale omstandigheden was Verdonk na de motie van afkeuring opgestapt. Voor de VVD is de gekozen oplossing niet veel meer dan een noodverband om de partij te redden. De VVD-bewindslieden in het kabinet moesten pal achter Verdonk staan om te voorkomen dat zij gedwongen zou worden haar ontslag aan te bieden, waar de CDA-bewindslieden gisteren urenlang op aandrongen. Een moeilijke situatie voor ministers als Hoogervorst en Zalm, die al langer grote moeite hebben met de werkwijze van Verdonk. Nu verbonden zij in het kabinetsberaad hun eigen lot aan dat van de bedreigde minister. De liberalen zijn het oneens met het kabinetsbesluit om tot de formatie is afgelopen geen uitgeprocedeerde asielzoekers meer uit te zetten, maar bleven uit verantwoordelijkheidsbesef aan.
De oorzaak van deze spagaat ligt in de VVD zelf. Sinds Verdonk dit voorjaar zei dat ze beschikbaar was als lijsttrekker, is de VVD in twee kampen verdeeld. Dat veranderde niet toen Mark Rutte de strijd nipt won en Verdonk de nummer twee werd. Verdonk is geliefd bij een groot deel van de achterban, maar dat ligt anders voor collega-bewindslieden, de meeste leden van de Tweede Kamerfractie en andere VVD’ers in de partijtop. Verdonk eiste een paar weken geleden impliciet het leiderschap op, door erop te wijzen dat zij meer voorkeurstemmen heeft gehaald dan Rutte. Ruttes primaire doel de afgelopen dagen was het bijeenhouden van de partij, en vooralsnog lijkt hij daarin geslaagd, hoewel de partij een hoge prijs heeft betaald. De VVD en het CDA mogen dan formeel nog bij elkaar zijn, de facto is de demissionaire coalitie uitgeregeerd.
Premier Balkenende (CDA) wist gisteren dat de motie van afkeuring tegen Verdonk niet zonder gevolgen kon blijven. Hij drong dan ook intern aan op een vertrek van de minister en op een koerswijziging in het asielbeleid, langs de lijnen die de Kamer van het kabinet eiste. Volgens de minister-president moest ook recht gedaan worden aan de nieuwe verhoudingen in de Tweede Kamer. Zijn demissionaire kabinet kan na de verkiezingen van 22 november nog maar steunen op 63 Kamerzetels. Hoewel hij het zelf niet wil, is een meerderheid in de Kamer inmiddels voor een generaal pardon.
Het CDA heeft er gisteren – voor het eerst sinds de verkiezingen van 22 november – voor gekozen de blik naar de toekomst te wenden. De verhouding met de huidige coalitiepartner is gisteren verder verstoord geraakt. Op zich hoeft dat niet erg te zijn. De VVD heeft al gezegd niet bereid te zijn in een volgend kabinet te gaan zitten.
Het CDA moet nu verder kijken. In een volgend kabinet zal het CDA met andere partijen moeten samenwerken. De PvdA, de meest voor de hand liggende tweede coalitiepartner, had bij monde van fractievoorzitter Wouter Bos al gezegd dat het onaanvaardbaar zou zijn als de motie geen consequenties zou hebben én als het uitzetten van betrokken asielzoekers in de tussentijd gewoon door zou gaan.
Binnen het CDA is er al langer discussie of de partij zich niet voor een generaal pardon zou moeten uitspreken. De zittende partijtop heeft zich daar tot gisteren toe altijd publiekelijk tegen verzet, daarom was de draai van gisteren een pijnlijke. Maar inhoudelijk heeft het CDA weinig moeite met een coulantere houding tegenover het pardon. Gisteren werd een eerste stap in die richting gezet.
De reactie bij de linkse oppositie van PvdA, SP, GroenLinks, ChristenUnie, D66 en Partij voor de Dieren (samen 76 zetels) was er een van opluchting. „Het goede nieuws is dat er een einde komt aan de onzekerheid van de mensen”, aldus GroenLinks-leider Halsema vanmiddag. Dat was precies de inzet toen links zich daags na de verkiezingen verenigde in een motie om het uitzetten tijdelijk op te schorten. Het aanblijven van Verdonk is dan ook een prijs die de Kamer er graag voor betaalt.
Dat de motie staatsrechtelijk omstreden was en een claim legde op de formatiebesprekingen, was al bekend. Het politieke signaal van links, dat Balkenende c.s. niet door konden op de vier jaar geleden ingeslagen weg, prevaleerde daarbij ogenschijnlijk regelmatig boven toch ook oprechte zorgen over de asielzoekers. De frustratie bij vooral de PvdA over de verloren verkiezingen speelde volgens Haagse ingewijden ook een rol.
Per saldo heeft Bos hoog spel gespeeld, onverantwoord hoog volgens sommigen, maar uiteindelijk wel gewonnen. Het mag paradoxaal klinken, maar de frontale aanval van links op het zittende kabinet heeft een positief resultaat op de komende formatie. Zowel bij PvdA als bij CDA is dankzij de gisteren gekozen oplossing het wederzijds vertrouwen aan het toenemen. Het CDA heeft de loyaliteit met de VVD ingeruild voor een voorzichtig begin van loyaliteit aan de sociaal-democraten. En de PvdA toont zich een betrouwbare partner door niet al te hard in te hakken op het resultaat van Balkenendes oplossing.