Ook echte economie lijdt onder crisis

De kredietcrisis woedt niet alleen in de financiële sector. Ook Amerikaanse huishoudens zullen hun eigen kredietbel moeten laten leeglopen. Dat trekt een zware wissel op de wereldeconomie.

Amsterdam, 30 sept. In de virtuele economie van de financiële sector is het voluit crisis, maar wat gebeurt er intussen in de reële, zichtbare economie om ons heen? Ook daar zijn de tekenen niet goed.

Europa maakte per saldo een kleine economische krimp door in het tweede kwartaal van dit jaar, en niet uitgesloten mag worden dat ook in het huidige derde kwartaal een krimp van het bruto binnenlands product (bbp) uit de bus komt. In dat geval is een recessie volgens de gangbare maatstaven een feit.

De OESO, de club van rijke industrielanden, zei eerder deze maand in een tussentijdse bijwerking van zijn prognoses dat de economie van de eurozone dit jaar niet 1,7 procent groeit, zoals verwacht, maar nog slechts 1,3 procent. Ook voor Japan zijn de verwachtingen neerwaarts bijgesteld, van 1,7 procent in 2008 naar 1,2 procent.

Een zeer sterk tweede kwartaal in de Verenigde Staten, waar de economie met 3,3 procent groeide, zorgt ervoor dat de VS er beter voor lijken te staan, maar dat is schijn. ING wees er vanmorgen op dat de consumptieve bestedingen in de VS in het lopende kwartaal volledig zijn gestopt met groeien, en die maken meer dan tweederde uit van de vraagkant van het bbp. Slechte cijfers over de werkgelegenheid, de stemming onder producenten en consumenten en een stijgende werkloosheid maken de vooruitzichten er niet beter op, en veel analisten houden inmiddels rekening met een economische krimp.

Bekijk een fotoserie over Zwarte Maandag:

Klik voor fotoserie

De economie en de financiële sector beïnvloeden elkaar. Een verlies van vertrouwen bij burgers zorgt voor een rem op de consumptieve bestedingen, vermogensverliezen op de beurs en op de woningmarkt doen hetzelfde, en de terughoudendheid van banken bij het verlenen van nieuwe kredieten wurgt de economische activiteit. Andersom staan banken er nu al slecht voor, maar bij een recessie komen daar nieuwe verliezen bij als burgers en vooral bedrijven in de problemen komen en hun schulden niet of met moeite kunnen afbetalen. Zo dreigt een neerwaartse spiraal, die de huidige financiële crisis verder kan aanwakkeren.

De kredietcrisis heeft Amerikaanse wortels en dat geldt vermoedelijk ook voor de verslechterende economische vooruitzichten. Het probleem van de bancaire sector is een kredietexplosie die voor dusdanige excessen heeft gezorgd dat het afbouwen van de schuldenberg nu voor grote problemen zorgt. Maar dat geldt evengoed voor de Amerikaanse huishoudens en de overheid. De staat heeft zijn schulden al flink zien toenemen en kampt met grote ongedekte verplichtingen voor de toekomst die vooral verband houden met de (medische) kosten van de vergrijzing.

De Amerikaanse burger bevindt zich in een soortgelijke positie. Net als bij de banken heeft bij hen een ware kredietexplosie plaatsgevonden. De stijgende beurskoersen in de jaren negentig en de omhoogschietende huizenprijzen daarna hebben van Amerika een economie gemaakt die niet alleen meer is gebaseerd op inkomensgroei, maar steeds meer op vermogensgroei.

Het resultaat is dat Amerikanen steeds minder zijn gaan sparen. Zoals Gabriel Stein van het Britse economische bureau Lombard Street Research het in bijstaande grafiek stelt: begin jaren negentig spaarden Amerikanen nog rond de 8 procent van hun inkomen, maar gaandeweg is de spaarquote gedaald naar rond de 1 procent, en was soms zelfs even negatief.

De schuldenlast van gezinnen is navenant opgelopen van onder de 70 procent van het bbp naar bijna 100 procent. Hypotheken, creditcardschulden, autoleningen en persoonlijke kredieten hebben zich opgestapeld in de verwachting dat het stijgende vermogen daar tegenop zou wegen. Nu dat niet langer het geval is, zal er moeten worden gesaneerd. Niet alleen de banken moeten van hun kredietbel af, maar de burgers ook.

Wat is daar voor nodig? Stein gaat er van uit dat er drie jaar van ondermaatse economische groei overheen zullen gaan, met een uitblijvende bestedingsgroei en een oplopende spaarquote, tot de schulden van huishoudens terug zijn op een enigszins aanvaardbaar niveau. Daarbij wordt verondersteld dat huishoudens geen nieuwe leningen aangaan. Het herstel van de banksector kan dus al lang gaan duren, maar de sanering van de schulden van de Amerikanen zelf eveneens.

Dat moet hard aankomen in de rest van de wereld. Met name het groeimodel in Azië is sterk gericht op de export naar de Amerikaanse markt. Als de groei in de VS lange tijd ondermaats blijft, kan dat grote gevolgen hebben voor de nieuwe spelers in de wereldeconomie. Het verklaart voor een deel waarom de beurzen in Azië even hard achteruit gaan als die in het Westen.

Wat zegt dit over de mondiale groeivooruitzichten voor volgend jaar? Prognoses zijn in tijden als deze, waarin de financiële en de reële economie verstrikt zijn in een macabere dans, extreem lastig. Volgende week woensdag komt het Internationale Monetaire Fonds met zijn halfjaarlijkse World Economic Outlook, waarin de meest recente voorspellingen voor de wereldeconomie worden gegeven. De voortekenen zijn niet best.