Bedrijven willen niet de rekening van JSF betalen

Bedrijven in de Nederlandse luchtvaart willen minder meebetalen aan de JSF dan de regering wil. Onderhandelingen leidden tot niets, nu moet de arbiter beslissen.

Rotterdam, 17 dec. Ze hebben tot het laatste moment getwijfeld, de Nederlandse bedrijven die miljarden hopen te verdienen aan de bouw van de Amerikaanse Joint Strike Fighter (JSF). Was een juridische procedure nog te voorkomen, via stille diplomatie of bemiddeling? Maandenlang onderhandelden de bedrijven over terugbetaling van de 800 miljoen dollar die de overheid investeerde in de ontwikkeling van de JSF. Maar deze week verstreek de uiterste termijn en moesten de bedrijven, verenigd in het Netherlands Industrial Fighter Aircraft Replacement Plafform (NIFARP), kiezen: óf 10,2 procent van hun omzet terugbetalen aan de staat, óf arbitrage aanvragen. Het werd arbitrage.

Toen het tweede kabinet-Kok in 2002 besloot 800 miljoen dollar in de JSF te steken, beloofde het de Kamer dat bedrag tot op de laatste cent terug te verdienen. Hoe, dat werd beschreven in een ingewikkeld rekenmodel. Tegenover de uitgave van 800 miljoen dollar zouden ook inkomsten komen te staan. Allereerst zou het ministerie van Defensie geld besparen omdat de JSF-toestellen niet hoefden te worden gekocht via het Amerikaanse systeem van Foreign Military Sales. Nederland hoefde ook geen toeslag voor de ontwikkelingskosten te betalen, als de JSF eenmaal zou worden aangeschaft. Landen die niet hadden meegedaan met de ontwikkeling moeten die toeslag wél betalen, en daar zou Nederland van mee profiteren. De overheidsinvestering van 800 miljoen dollar zou voor 2012 zijn uitgegeven, maar de inkomsten zouden pas in de decennia daarna terugvloeien in de staatskas. Of dat ook echt zou gebeuren was afhankelijk van moeilijk voorspelbare factoren. Het aantal JSF’s dat Nederland zou afnemen (officieel 85, waarschijnlijk minder), was nog de meest zekere factor. Maar de royalty-inkomsten waren afhankelijk van het succes van het JSF-programma, en ook de koers van de dollar was onzeker.

Toenmalig minister van Financiën Zalm vond de aannames in het rekenmodel veel te optimistisch, zoals de gedachte dat er wereldwijd 6.000 JSF’s zouden worden verkocht, en dat de dollarkoers 1 euro zou zijn.

Op last van Zalm werden de paramaters flink naar beneden bijgesteld. Het gevolg was een gat van 191 miljoen euro. Dat bedrag moest worden opgebracht door de Nederlandse luchtvaartbedrijven, vond Zalm. De belangen van het bedrijfsleven waren immers de reden geweest voor Nederland om zich nu al vast te leggen op het Amerikaanse gevechtsvliegtuig.

Maar het NIFARP weigerde te betalen, en dus kwam er een compromis. De bedrijven zouden voorlopig 3,5 procent van hun omzet uit JSF-productiewerk afdragen aan de schatkist. Op 1 juli 2008 zou, na een herberekening, het afdrachtpercentage definitief worden vastgesteld.

Het probleem werd daarmee op de lange baan geschoven. De bedrijven dachten dat dat gunstig was, omdat in 2008 Nederland definitief zou hebben gekozen voor de JSF.

Maar dat viel tegen. Het tweede kabinet-Balkenende viel voordat er een keuze voor de JSF kon worden gemaakt. De PvdA, de nieuwe coalitiepartner van het CDA, eiste een nieuwe evaluatieronde, voordat in 2010 definitief tot de aankoop zal worden besloten. Op 1 juli maakte minister Maria van der Hoeven (Economische Zaken, CDA) bekend dat het tekort was opgelopen tot 308 miljoen euro. Grootste boosdoener is de weggezakte dollarkoers. Bedrijven moesten daardoor 10,2 procent van de omzet afdragen.

De afgelopen maanden heeft het NIFARP wanhopig geprobeerd dit percentage van tafel te krijgen, volgens hen is er „van serieuze onderhandelingen nimmer sprake geweest”. Vooral het ministerie van Financiën ligt dwars, en bij het NIFARP vermoedt men dat minister van Financiën Bos de JSF alsnog in de wielen wil rijden.

Arbitrage dus, met een ongewisse uitkomst – voor de bedrijven, maar ook voor de Haagse politiek. Deze week nog zal het ministerie van Defensie de resultaten van de finale vergelijking tussen de JSF en de enig overgebleven kandidaat, de Zweedse Saab Gripen, bekendmaken. Naar verwachting komt de JSF daarbij als beste uit de bus. Maar de PvdA wil niet definitief akkoord gaan met de JSF zolang de ‘business case’ niet geregeld is. En: er mag geen cent belastinggeld bij. Maar bij ieder percentage onder de 10,2 procent komt de overheid volgens eigen berekeningen geld ‘tekort’.

En als de overheid de arbitrage wint? Dan neemt het bedrijfsleven geen JSF-werk meer aan. „Daar zouden we dan alleen maar verlies op lijden”, zegt een bron binnen het NIFARP. De rekening voor de overheid? Ruim driehonderd miljoen euro.