Bevolking IJsland wijst Icesave-akkoord af

Rotterdam 6, maart. De bevolking van IJsland heeft in een referendum tegen het akkoord om de Icesave-schuld terug te betalen gestemd. Eerder peilingen wezen hier al op. IJslanders hebben het financieel zwaar nadat de drie grote banken anderhalf jaar geleden omvielen.

Met 70.000 van de 230.000 stemmen geteld, is een meerderheid van 93 procent tegen het afbetalen van de schuld die IJsland maakte toen internetspaarbank Icesave in oktober 2008 failliet ging. Nog geen twintig minuten na bekendmaking van de voorlopige uitslag, stuurde het IJslandse ministerie van Buitenlandse Zaken een verklaring rond. Ondanks de uitslag blijft IJsland in gesprek met Nederland en het Verenigd Koninkrijk over een oplossing, aldus de verklaring. ,,De IJslandse regering vertrouwt er op dat een oplossing bereikt kan worden waar alle partijen tevreden mee zullen zijn'', schrijft een woordvoerder van het IJslandse ministerie van Buitenlandse Zaken.

Toch is de afwijzing een klap voor de pogingen die IJsland onderneemt om uit de diepe recessie te komen. Kredietbeoordelaars zoals Moody's en Standard en Poor's zouden de kredietrating van IJsland kunnen verlagen, waardoor het land moeilijker geld kan lenen op de financiële markten. Ook heeft IJsland de steun van Nederland en het VK nodig om bij het Internationaal Monetair Fonds (IMF) een noodlening te ontvangen. Dezelfde twee landen zouden de poging van IJsland om lid te worden van Europese Unie kunnen bemoeilijken. Demissionair minster van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen wilde vandaag niet zeggen of Nederland daadwerkelijk een toetredingsverzoek van IJsland zou dwarsbomen. „Wij houden ons kruit droog”, aldus minister Verhagen tijdens de pauze van een vergadering van Europese ministers in het Spaanse Córdoba.

De wereldwijde financiële crisis heeft IJsland hard geraakt. Landsbanki, Kaupthing en Glitnir - de drie grootste banken van de eilandstaat - vielen haast tegelijk om in oktober van 2008. De banken hadden grote leningen uitstaan, waarmee IJsland het afgelopen decennium stormachtig was gegroeid.

Expansiedrift

De banken hadden met geleend geld zwaar geïnvesteerd in holdingmaatschappijen die niet alleen IJslandse bedrijven (Icelandair) groot maakten, maar die ook internationaal overnames pleegden. Zo nam het IJslandse Marel de divisie van het Nederlandse Stork over die kippenslachtmachines produceerde. Ook werd de Nederlandse frisdrankfabrikant Refresco overgenomen door een IJslandse investeerder. De Engelse voetbalclub West Ham kwam in IJslandse handen, evenals de Amerikaanse modeketen Saks, inclusief de beroemde winkel op 5th Avenue in New York.

Om deze expansiedrift te financieren hadden de IJslandse banken geld nodig. Daarom ging Icesave, de internetspaarbank van Landsbanki, op zoek naar spaargeld buiten de landsgrenzen, eerst in het Verenigd Koninkrijk en daarna in Nederland. Icesave was niet de enige IJslandse internetspaarbank. Kaupthing Edge haalde in ruim 10 Europese landen spaargeld op, waaronder in België, Finland, Zweden, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Glitnir, de derde bank van IJsland, haalde in Scandinavië geld op.

In Nederland is de IJslandse crisis nu verengd tot de vraag of de IJslanders bereid zijn hun deel van het met Icesave in rook opgegane spaargeld van Nederlandse en Britse spaarders te vergoeden, schreef NRC-verslaggever Laura Starink vorige maand vanuit Reykjavik. Maar in IJsland is er ook woede op de IJslandse zakenelite, de zogenoemde banksters die het land in een diepe crisis hebben gestort. Lees hier de reportage van Laura Starink (alleen voor abonnees).

Leningen

Nadat de IJslandse banken op het hoogtepunt van de kredietcrisis omvielen, knapte de zeepbel in IJsland. Oud-econoom van Kaupthing Ásgeir Jonsson beschrijft de gevolgen in zijn boek Why Iceland? „De munt is gedevalueerd, vastgoedprijzen zijn ingestort” schrijft hij. „95 procent van de waarde van de effectenmarkt is weggevaagd, werkloosheid steeg van 2 tot 10 procent en inflatie steeg naar meer dan 10 procent. Het merendeel van de bedrijven in IJsland is technisch failliet.”

De gevolgen voor IJslanders werden verergerd omdat zij zelf veel leningen hebben afgesloten in buitenlandse valuta. IJslanders merken vaak op dat het aantal SUV’s dat door de straten van Reykjavik reed haast zienderogen toenam in de goede jaren. Veel IJslanders leenden geld voor auto’s en hypotheken in buitenlandse valuta, gezien de hoge rente van 15 procent op de IJslandse kroon. Ondanks het wisselkoersrisico loonde het te lenen in een valuta met een laag rentepercentage. Vooral de Japanse yen was hier populair voor. Maar door de crisis kelderde de waarde van de kroon en de rentelasten groeide haast exponentieel.

3,8 miljard euro

Nadat de financiële sector was omgevallen in IJsland moesten Nederland en het Verenigd Koninkrijk 3,8 miljard euro voorschieten om de rekeninghouders van Icesave te compenseren. IJslandse autoriteiten gingen aanvankelijk akkoord met een terugbetaalregeling. Maar de regeling werd onderwerp van een felle strijd, in IJsland zelf en tussen IJsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. De IJslandse president Grimsson besloot het akkoord aan het volk voor te leggen in een referendum.

Om terugbetaling te financieren zou elke IJslander de komende acht jaar maandelijks 100 euro moeten betalen. Dit wekt woede op bij de bevolking en actiegroepen zoals In Defence. De schuld van Icesave is niet de schuld van IJsland, meent In Defence.

Terrorisme

Wat ook meespeelt is dat Groot-Brittannië anti-terrorismewetgeving gebruikte om tegoeden van IJslandse banken in het Verenigd Koninkrijk te bevriezen. Veel IJslanders voelden zich beledigd en poseerden voor foto’s met een kartonnen bord met het opschrift I am not a terrorist.

Opiniepeilingen lieten eerder al zien dat een meerderheid van de IJslanders van plan was tegen te stemmen. Zowel coalitiepartijen als de oppositie denken dat IJsland betere voorwaarden kan bedingen.

De afgelopen weken zijn de drie betrokken landen in gesprek geweest om een nieuw akkoord te bereiken. Verenigd Koninkrijk en Nederland waren bereid om het rentepercentage van 5,5 procent te verlagen, maar de IJslandse autoriteiten gingen niet akkoord. Ze weten immers dat een nieuw akkoord op politieke en publieke steun moet kunnen rekenen. Maar volgens de Britten was dit het laatste voorstel.

Tegen

„Ik heb tegen gestemd”, zegt Rognvaldur Hoskuldsson (36) eerder op de dag tegen persbureau AP. „We moeten de boodschap afgeven dat deze landen geen voordeel behalen uit deze situatie.” Ook zijn landgenoot Benedikt Mewes (33) vertelt AP dat hij tegen gaat stemmen. „Wij hoeven niet te betalen voor andermans fouten.”

Het gaat om minder dan 100 miljoen per jaar Een zachte noordenwind blaast over de start- en landingsbaan van Kevlavik, de internationale luchthaven van IJsland. Het is vrijdagmiddag 10 oktober 2008, zwaar bewolkt en een graad of zeven, als de vijf leden van de Nederlandse delegatie in een taxi de ongeveer 50 kilometer overbruggen tussen vliegveld en hoofdstad. Ronald van Roeden, als Nederlandse ambassadeur in Noorwegen ook verantwoordelijk voor IJsland, was rond drie uur die middag vanuit zijn standplaats Oslo gearriveerd. Johan Barnard van het ministerie van Financiën, Rudi Kleijwegt, divisiedirecteur toezicht van De Nederlandsche Bank (DNB) en twee DNB-medewerkers kwamen rond diezelfde tijd aan vanuit Amsterdam.

Als het vijftal tegen half vijf Reykjavik inrijdt, stuiten het op demonstraties. Drie dagen eerder zijn de drie grote IJslandse banken (Landsbanki, Glitnir en Kaupthing, samen goed voor 85 procent van de totale bancaire sector) per saldo genationaliseerd. Reykjavik heeft die middag iets weg van „een warzone”, vindt de delegatie.

Lees het vervolg van deze reconstructie op pagina 13 van NRC Handelsblad van 6 maart, via de digitale editie of via uw iPhone-applicatie.