Serie: ‘Thuis zweeg de familie het fascisme dood’

Onze correspondent in Rome praat met de 82-jarige Wanda Pizzino over fascistisch Italië.

Tweeëntachtig is ze nu: Wanda Pizzino, geboren op 12 april 1925. Ze zingt nog altijd vol overgave in het barokkoor van Frascati, een plaatsje ten zuiden van Rome. Ze is klein van stuk, maar een echte mamma. Op een dag bezoekt ze ons om met veel gevoel voor detail uit te leggen hoe je met rijst gevulde tomaten maakt.

Tijdens het uitlepelen van de pomodori gaan de gedachten terug naar haar jeugdjaren. De in Predappio geboren Benito Mussolini heeft in 1922 de macht gegrepen met de Mars op Rome. Zijn fascistische partij vergroot in hoog tempo haar grip op de Italiaanse samenleving. Wanda’s vader, socialist, advocaat en plaatselijk notabele heeft de grootste moeite om het fascisme buiten de deur te houden en de kinderen volgens zijn eigen normen en waarden op te voeden.

Op een avond in 1926 is haar vader voor een vergadering buitenshuis. Het wordt de avond dat het fascisme letterlijk het huis binnendringt. „Mijn moeder vertelde het later. Er werd aangeklopt door twee mannen. Mijn moeder, een mooie blonde vrouw, deed open. Toen ze de mannen in zwart uniform zag, probeerde ze de deur nog te sluiten. Maar een van hen stak zijn schoen tussen de deur.”

De mannen doorzochten de kamer van haar vader en bleven op hem wachten. Ze spraken hem die avond laat. De volgende dag deed haar vader aangifte van huisvredebreuk bij het hoofdkantoor van Mussolini, aan Piazza Venezia in Rome. Maar niet veel later werd hij lid van de Partito Nazionale Fascista. „Hij deed het uit familienoodzaak. Anders zouden we niet meer eten”, verdedigt Wanda haar vader, die later nog deserteurs zou helpen verstoppen.

Zo begon een schizofrene periode die bijna twintig jaar duurde en waarin Wanda opgroeide. „Vader kon ongestoord doorwerken in zijn advocatenpraktijk. Zijn compagnon was een overtuigde fascist. Hij niet. Op kantoor spraken ze niet over politiek. Thuis zweeg de familie het fascisme dood.”

Buiten werden Wanda en haar broers wel de fascistische werkelijkheid ingezogen. Vanaf 1935 was er de fameuze Sabato Fascista, de fascistische zaterdag, waarop alle kinderen werden verplicht om mee te doen aan lichamelijke oefening op de pleinen. „We kregen een zwarte rok en een witte blouse met een zwarte stropdas. We raakten als kinderen helemaal vervuld van de fascistische realiteit.”

Il duce, Mussolini, gaf meisjes voor het eerst een publieke rol. Ze werden opgeleid tot goede gezonde huismoeders die voor de verbetering van het volk moesten zorgen. „Als meisje vond ik het reuze interessant. Ik zag Mussolini als de man die ons rechten gaf. Nooit eerder hadden meisjes samen met jongens mogen gymmen of samen met jongens naar een school mogen gaan. We waren kameraden.’’

Op een dag galmde er een megafoon door het stadje. „Cirio Pizzino, 7 jaar, zoon van de wolf, bevorderd tot musketier”, klonk het. „Mijn broer werd gedecoreerd. Mijn vader gefeliciteerd door de buren. Hij heeft er met geen woord over gesproken. Hij wilde er niet van horen.”

Pas na de oorlog realiseerde Wanda zich dat wat Mussolini zei „een grote bluf” was geweest. „Ik zag jongens met holle ogen terugkomen van het front in Albanië en Afrika. Dat had weinig met Rome en haar nieuwe wereldrijk te maken. Neorealistische films als Roma Citta Aperta leerden ons wat er werkelijk was gebeurd al die jaren.”