Up in the Air
Het lijkt bijna alsof de bekende Amerikaanse socioloog Richard Sennett het scenario heeft geschreven van de nieuwe, bitterzoete komedie Up in the Air van regisseur Jason Reitman. Dat is niet zo – de film is gebaseerd op een roman van Walter Kirn, die stevig is bewerkt door Reitman – maar de film levert wel een perfecte illustratie bij de kritiek op het moderne flexwerken van Sennett, in zijn studie De flexibele mens.
Bekijk de trailer van Up in the Air:
Kort gezegd komt die kritiek hierop neer: onder de moderne arbeidsomstandigheden, die compleet in het teken staan van dynamiek en flexibiliteit, kan geen wederzijdse loyaliteit meer ontstaan tussen bedrijven en werknemers. Het enige wat telt zijn de winstcijfers van morgen, het verleden heeft geen betekenis. Werknemers kunnen op elk moment gedwongen worden hun boeltje op te pakken en om te zien naar een andere functie, of een nieuwe werkgever. Een grotendeels in vliegtuigen en hotelkamers levende mondiale elite dringt haar eigen manier van leven op aan de mensen onder hen op de maatschappelijke ladder. Trouw en betrokkenheid hebben nauwelijks nog betekenis.
Slechtnieuwsgesprekken
Ryan Bingham (George Clooney), de hoofdpersoon van Up in the Air, lijkt zo uit een studie van Sennett te zijn weggelopen. Bingham is de flexibele mens in het kwadraat – altijd onderweg tussen vliegtuig en hotelkamer. Zijn woning heeft hij opgezegd, omdat hij daar toch nooit is. Hij voelt zich het meest op zijn gemak in de steriele, afgeschermde wereld van een luchthaven. Zijn professie bestaat uit het voeren van slechtnieuwsgesprekken met ontslagen werknemers, hij is in dienst van een consultancyfirma die is gespecialiseerd in afslankingsoperaties („Nooit het woord ontslag gebruiken”). Als de kapitein van de Vliegende Hollander is hij gedoemd eeuwig zonder liefde de wereldzeeën te bevaren, alleen heeft hij daar in deze moderne variant aanvankelijk meer dan vrede mee.
„Er is niks mis met loyaliteit”, zegt hij weliswaar. Maar daarmee doelt hij op het obsessief sparen van airmiles bij zijn favoriete luchtvaartmaatschappijen. Trouw is voor hem louter een consumptieartikel. Zijn behaaglijke isolement komt echter in het gedrang door twee sterke vrouwen. Een jonge, ambitieuze collega, Natalie Keener (Anna Kendrick), heeft een programma bedacht om de slechtnieuwsgesprekken op afstand te voeren met computers – weer een verdere stap in de vervluchtiging van menselijke betrekkingen. Bingham loopt nu zelf de kans zijn baan te verliezen – en zijn manier van leven. Bovendien dreigt een fling met zakenvrouw Alex (Vera Farmiga) onbedoeld uit te lopen op een serieuze verhouding.
Vervreemding
Reitman heeft de onwezenlijkheid en vervreemding van luxe hotels en vliegvelden even scherp getroffen als Sofia Coppola in Lost in Translation. De muziekkeuze is, net als in zijn vorige film Juno, origineel en treffend, met mooie, melancholieke liedjes van Eliot Smith en Crosby, Stills and Nash.
Reitman laat zien dat een wereld van efficiency en anonimiteit inderdaad een vorm van geborgenheid biedt; die van de volmaakte voorspelbaarheid. In dat opzicht is de losgezongen elite wel degelijk verknocht aan stabiliteit.
Mooi is verder dat Bingham zijn vak verstaat en geen simpele schurk is. Als hij zijn gebruikelijke ontslagpraatje afdraait – „Zie dit moment als de kans om eindelijk met je leven te gaan doen wat je altijd wilde” – dan ga je hem bijna geloven. Voor die ontslagscènes werkte Reitman met mensen die ook in werkelijkheid recentelijk hun baan zijn kwijtgeraakt. Een mooie zet, maar wel een die leidt tot eenvormigheid; de verslagenheid bij de betrokkenen groot.
Reitmans regie is fijnzinnig en ingehouden. Hij is niet uit op een bulderlach, zijn kalme tempo past bij de serieuze ondertoon van het onderwerp. Dat is ook in Hollywood, waar ondanks een goed filmjaar banen op de tocht staan, akelig actueel.