Women Without Men
Als beeldend kunstenaar heeft de in Iran geboren, maar sinds haar studietijd
in de Verenigde Staten woonachtige Shirin Neshat (1957) onder meer furore
gemaakt met portretten van vrouwen die van top tot teen met Perzische
teksten zijn beschilderd.
Let wel: dit was nog voor Ayaan Hirsi Ali en Theo van Gogh dat in hun geruchtmakende korte film Submission met koranteksten deden. Ze kenden ongetwijfeld hun klassieken, want Neshat heeft als Perzische kunstenaar in de westerse wereld de rol van de vrouw in de islamitische wereld tot inzet van haar werk gemaakt. Het is ook het thema van haar eerste speelfilm Women Without Men (Zanen-e bedun-e mardan), die vorig jaar op het Filmfestival Venetië met de Zilveren Leeuw werd bekroond en deze week in Amsterdam het DokuArts Festival voor kunstfilms opent, waar behalve haar film ook nog een aantal andere hoogtepunten uit de Iraanse cinema te zien zijn.
Bekijk de trailer van Women Without Men:
De titel Women Without Men suggereert een film die een stuk feministischer is dan hij is. Maar een pamflet over vrouwenemancipatie was niet Neshats bedoeling, vertelde ze tijdens het afgelopen Filmfestival Rotterdam, waar de film voor het eerst in Nederland te zien was. De gebeurtenissen van Women Without Men zijn losjes gebaseerd op een beroemde allegorische vertelling van Shahrnush Parsipur uit 1989 over vier vrouwen in het Iran van 1953. Het is een in het Westen nauwelijks bekend sleuteljaar uit de Iraanse geschiedenis, aldus Neshat. Na een door de CIA gesteunde staatsgreep - oliebelangen stonden op het spel - werd de democratisch gekozen president Mohammed Mossadegh ten val gebracht en de sjah weer in het zadel geholpen. Voor Neshat is hedendaags Iran niet te begrijpen zonder die historische episode te kennen, hoewel ze ook vertelde nadrukkelijk geen politieke film te hebben willen maken.
Conceptuele oorsprong
Haar film cirkelt rond politiek activiste Munis, prostituee Zarin, ongelukkig getrouwde Fakhri en devote Faezeh, eerder de hoofdpersonen van onder meer in het Stedelijk Museum tentoongestelde video-installaties. Die conceptuele oorsprong vind je terug in de film, die niet maalt om plot of psychologie. Het zijn vrouwen op zoek naar vrijheid, een vrije omgang met hun lichaam en hun seksualiteit, terwijl om hen heen in Teheran de politieke spanning toeneemt. Ze vinden een tijdelijk toevluchtsoord in een geheimzinnige tuin, tot ook daar de buitenwereld aan de poort staat.
Neshats beelden zijn betoverend. De hele film is een soort schaduwwereld tussen de zelfmoorden waarmee hij opent en besluit. En met name de tuin, die aan geheel eigen seizoenen en wetmatigheden van groei en bloei lijkt te beantwoorden, is een van die mystieke filmplekken die je daarna in je dromen nog eens hoopt te kunnen bezoeken.
Women Without Men is een soort poëtisch-vervreemdende tegenhanger van Persepolis, de autobiografische animatiefilm van Marjane Satrapi over een pubermeisje dat opgroeide nadat de sjah in 1979 het land weer was uitgevlucht. Persepolis ordent en reflecteert. De verhouding van Women Without Men tot het verleden is veel diffuser. Neshat was in 1953 nog niet geboren. Het zijn niet haar eigen herinneringen waar ze op teruggrijpt. Maar door de wijze waarop alles door elkaar loopt, lijkt het alsof ze ondanks al haar onderzoek sowieso geen echte visie op het Iran van 1953 heeft.
Hol
Women Without Men mist achtergrondinformatie en focus, wat de visuele exercitie bij tijd en wijle nogal hol maakt. Als beeldenmaker kent Neshat weinig gelijken, als filmmaker legt ze het in de bioscoop af tegen echte cineasten zoals landgenoot Abbas Kiarostami.