Geloofsgebonden taalgebruik

Gebruiken katholieken voorzetsels anders dan protestanten? En zo ja, is dit verschil regionaal bepaald of heeft dit met het geloof te maken? Daar ging het tweemaal over in WoordHoek (‘op vakantie’ versus ‘met vakantie’ plus ‘op’ of ‘in de eerste plaats’). Hier een keuze uit de vele reacties van lezers.

Veel lezers hadden de behoefte de zaken nog verder te nuanceren, meestal op basis van eigen observaties. Zo schreef iemand uit Hoeven: ,,Het komt mij voor, dat het toewijzingsschema op de eerste plaats behoort bij katholiek en in de eerste plaats bij protestant, voor enige nuancering vatbaar is. Ik ben geboren in een protestant (Nederlands Hervormd) gezin, waar beide ouders onderwijzer waren (geweest); de opleiding van mijn ouders was op een protestante kweekschool tot stand gekomen. In ons gezin werd altijd op de eerste plaats gebruikt en nooit in de eerste plaats. Ook op de School met den Bijbel in Leiden, waar ik het Lager Onderwijs heb genoten werd overwegend op de eerste plaats gehanteerd. Ook mijn echtgenote (Gereformeerd, wat ik nu ook ben) meent zich te herinneren, dat altijd op de eerste plaats werd gezegd; zij is geboren en gedurende haar jeugd getogen in Almelo.’’

Hier tegenover andere verklaringen tegenover. Zo schreef iemand uit Deventer: ,,Ik kan niet anders dan beamen wat jij schreef: ook ik ben opgegroeid met op de eerste plaats en op vakantie, ook ik hoorde vroeger altijd beweren dat in de eerste plaats en met vakantie typisch heidens was (alles wat niet-katholiek is, is heidens, trouwens: ik snap nog steeds niet wat het verschil is tussen hervormd en gereformeerd; ik dacht altijd dat je gereformeerd was als je een reformwinkel frequenteerde), maar er bestaat nog minstens een derde woordpaar dat reli-afhankelijk is: intussen en ondertussen.’’

Sterker nog, er zijn nog meer verschillen, zo schreef iemand uit Oosterbeek. ,,Behalve katholieke dieren (dixit Gerard Reve) bestaat er ontegenzeggelijk katholiek taalgebruik. Maar misschien moeten we katholiek hier als synoniem opvatten van Zuid-Nederlands. Op de redactie van de Volkskrant was het gebruikelijk altijd met vakantie. te gebruiken. Zelf ben ik lang geleden als niet-gereformeerde ooit binnengedrongen in de burelen van een zeer Gristelijke uitgeverij, waarbij ik in de artikelen die ik geacht werd te corrigeren de in de ogen van de directie katholieke en derhalve verfoeilijke term kerstmis strijk en zet te vervangen door kerstfeest. Overigens sprak men daar nooit van katholiek maar altijd van rooms(ch).’’

Overlijdensadvertenties Andere lezers kwamen weer met andere voorbeelden van geloofsgebonden taalgebruik. Zo schreef iemand: ,,Ook ik ken het religieuze onderscheid tussen ‘op’ en ‘in de eerste plaats’. Ik werd hier destijds op geattendeerd door mijn toenmalige (atheïstische) baas. Hetzelfde onderscheid wordt naar mijn mening gemaakt in overlijdensadvertenties. Een protestant overlijdt in de leeftijd van x jaren. Een katholiek op de leeftijd van x jaren.’’

Deze observatie werd bevestigd door een ‘protestantse Amsterdamse’ die als uitvaartverzorgster werkt in het overwegend katholieke Maastricht. ,,De meningen lopen’’, schreef zij, ,,hier dagelijks uiteen bij het opstellen van de rouwbrief/tekstadvertentie: ‘Hij overleed in de leeftijd van 76 jaar’/ ‘Hij overleed op de leeftijd van 76 jaar’! Dit is een nogal standaard zin, ik probeer hem meestal te omzeilen met: ‘Hij overleed op 76-jarige leeftijd!’’’

Zus en zuster Maar wat is nu de verklaring voor deze taalverschillen? Gaat een en ander inderdaad terug op het geloof, of zijn deze verschillen regionaal bepaald, gaat het dus om regiolect, zoals taalkundigen dat noemen? Een taalkundig onderlegde lezer uit Brabant had hier een uitvoerige mening over: ,,De invloed van geloof en taalgebruik houdt mensen bezig. In de Nederlanden loopt deze invloed merkwaardigerwijze parallel met noord en zuid. En dat geeft verwikkelingen. Wat de een geloofsinvloed noemt, noemt de ander een geografisch verschil (dialect). Als neerlandicus en dialectoloog uit de Nijmeegse school ben ik zeer alert op dialectverschillen, die uitgekraamd worden als geloofsverschillen. Zo kun je de zachte 'g' ook een katholieke klank noemen; en waarom niet? Omgekeerd is de harde 'g' dan protestants?’’

,,Voor op de eerste plaats en in de eerste plaats is naast de Mechelse catechismus ook wel een plaats uit het Boek der Openbaring aangehaald. Van belang lijkt me eerder een invloed van het Engels op het zakelijke westen: in the first place. […] Trouwens een echt verschil katholiek/ protestants is het verschil in zus en zuster. Voor een katholiek is een zuster steeds een kloosterzuster (of misschien een verpleegster). Een protestant kent dit begrip niet; een zuster is steeds de 'dochter van mijn ouders'. Om het verschil aan te geven heeft de katholiek het woord zus in gebruik.’’

Wijst deze lezer naar de Engelse invloed van in the first place, andere dachten aan het Franse en premier lieu. Zo schreef iemand: ,,Ik wist niet dat uw uitgangspunt geloofsgebonden was, maar denk zelf dat het niet zo is. Het zit 'm in het Frans. Uiteraard gaan en gingen geografisch katholiek en Frans samen, dus daar zal de verwevenheid vandaan komen.Overigens denk ik dat op gesprek misschien wel met de r.k. hiërarchie te maken heeft, omdat meneer pastoor vroeger een belangrijk man in het Brabantse en Limburgse was. Misschien komt het van op audiëntie.’’

Opleidingsniveau Tot slot was er nog een lezer uit Eindhoven die meende dat de taalverschillen tussen protestanten en katholieken te maken hadden met het vermogen concreet en abstract te denken als gevolg van verschillen in scholing en opleiding. ,,Eenvoudige katholieken’’, schreef hij, ,,konden niet lezen. Eenvoudige protestanten lazen toch in de bijbel en waren in het algemeen meer tekstueel ingesteld. Dat laatste is nodig om over abstracte zaken te kunnen communiceren. Bij katholieken werd het hele denken zoveel mogelijk concreet gemaakt. Protestanten waren veel meer in staat tot abstract denken. […] Op de eerste plaats is veel concreter en bevattelijker voor laaggeschoolden dan het meer abstracte in de eerste plaats. Bij op kun je denken aan genummerde hokjes op de grond waarop iemand staat of waarop iets geplaatst is. Bij in is het omslachtiger om er iets ruimtelijks van te maken. Je moet hierbij denken aan genummerde denkbeelden, argumenten, etc. die uiteraard veel abstracter zijn.’’

Hiermee is deze discussie gesloten.