Frikandel

Ewoud Sanders

Ik moet iets rechtzetten. Het gaat over de schrijfwijze van frikadel. Schrijf je nou frikandel of frikadel? Het Groene Boekje (de officiële spellinglijst van het Nederlands) en de Spellingwijzer van Onze Taal kennen alleen frikadel. Het antwoord lijkt dus simpel: frikandel is fout en frikadel is correct. De Grote Van Dale (1999) maakt het al iets ingewikkelder, want dit woordenboek vermeldt beide vormen. Bij frikandel staat dat dit in de spreektaal wordt gebruikt voor frikadel. Vervolgens wordt er verwezen naar frikadel - lees: dát is de juiste schrijfwijze. Maar volgens Koenen (1999) is frikandel simpelweg een spellingvariant van frikadel, en zijn beide correct.

Als je iets dieper in de geschiedenis van deze populaire snack duikt, wordt het nog ingewikkelder. In de online-encyclopedie Wikipedia staat: ,,De eerste frikadel werd in 1954 gelanceerd in Dordrecht.'' Dat kan nooit helemáál juist zijn, want Bredero had het al omstreeks 1615 over ,,een moye frickedel''.

Hoe zit het dan wel? In het binnenkort te verschijnen tweede deel van het Etymologisch woordenboek van het Nederlands (EWN) worden frikadel en frikandel afzonderlijk behandeld. Frikadel-zonder-n werd in de 17de en 18de eeuw in Nederland gebruikt voor een 'ronde schijf of bal gehakt'. In Nederland raakte dat woord in die betekenis enigszins in onbruik, maar in het Indisch-Nederlands bleef het bestaan. ,,In de Indonesische keuken in Nederland is vervolgens in de tweede helft van de 20e eeuw opnieuw de Indonesische frikadel in vele soorten ingevoerd'', aldus het EWN.

De frikandel-met-n is volgens dit woordenboek geen gehaktBAL, maar 'een worstvormige snack van gehakt en meel'. Over de ontstaansgeschiedenis van naam en worst schrijft de Wikipedia: ,,Slagersknecht Gerrit de Vries maakte in 1954 gehaktballen die hij aan de horeca verkocht. Door een wijziging in de Warenwet moest hij zijn product, dat in de smaak viel bij zijn klanten, veranderen. Zijn oplossing was de vorm maar niet het recept te wijzigen: van de bal maakte hij een worst.'' Naar het Duitse Frikadelle 'platte gehaktbal' - of simpelweg naar het oude Nederlandse frikadel? - zou hij dit product frikadel hebben genoemd. ,,De zoon van Gerrit'', zo vervolgt de Wikipedia, ,,geeft toe dat Jan Bekkers van de gelijknamige snackfabriek uit het Noord-Brabantse Deurne de frikadel vervolmaakt heeft. Hij vond zijn inspiratie bij de Amerikanen, waar de snackcultuur in opmars was, en maakte van de frikadel een glad exemplaar van fijngemalen vlees. De naam werd niet gedeponeerd. [...] Bekkers noemde zijn worst trouwens de fricandel.''

Kort samengevat: frikandel-met-n was oorspronkelijk een merknaam, voor gehaktworsten van Bekkers uit Deurne. ,,Het succes van deze snack'', aldus het EWN, ,,maakte dat de uitspraak met -n- in Nederland algemeen ingang heeft gevonden en door andere fabrikanten werd overgenomen.''

De vorm frikaNdel zou dus pas een halve eeuw oud zijn. Er zijn echter sterke aanwijzingen dat al veel eerder, toen frikadel nog 'gehaktbal' betekende, ook de variant frikandel al gangbaar was, onder meer doordat men bij ons dacht dat zo'n balletje in het Frans fricandelle heette. Die vorm wordt al vermeld in een Frans-Nederlands woordenboek uit 1824, en het daarvan afgeleide Nederlandse fricandellen staat al in Kramers' vreemdewoordentolk uit 1847. Misschien is die n erin geslopen onder invloed van fricandeau.

Hoe dit ook zij: tegenwoordig is zowel frikadel als frikandel algemeen in gebruik, in Nederland vrijwel uitsluitend als benaming van een gefrituurde worst, in België ook nog voor een gehaktbal.

Curieus blijft trouwens dat vrijwel alle mensen die weten dat de meeste woordenboeken en spellinggidsen alleen frikadel goedkeuren, in voorkomende gevallen bij de snackbar gewoon een frikaNdel bestellen.

 

Gepubliceerd in:
Woordhoek