Al die achterkamertjes! ‘Ook de botheid van Rijkswaterstaat werkt mee’

De actievoerders van ‘Platform tegen A6-A9’ op het Naardermeer: 1.  Willy Verweij (boerin en werkzaam op kinderdagverblijf) 2. Frans Cladder (internetboekhandelaar) 3. Jaap van ’t Hek (organisatieadviseur) 4. Tjebbe de Boer (ambtenaar op het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit) 5. Juul Muller (moeder en woordvoerder van de actiegroep) 6. Dennis Jannette Walen (planoloog en inhoudelijk deskundige van de actiegroep) 7. Hermine Kalf (moeder en boegbeeld/inspirator van de actiegroep) 8. Kees Neervoort (ondernemer van bouwmanagement en voor de actiegroep contactpersoon voor bestuurders, politici en bewoners)
Arjen Schreuder

Een nieuwe snelweg moet de verbinding tussen Schiphol, Amsterdam en Almere verbeteren. Maar dat gaat ten koste van het landschap ‘Gein en Vecht’. Bewoners komen in opstand. „Het lijkt alsof het altijd vloed is. Het wordt nooit eb.”

Er zijn in de omgeving van het Naardermeer veel mensen tegen de aanleg van een nieuwe snelweg die dwars door het cultuurlandschap van Gein en Vecht zal lopen. En ook daarbuiten zijn de protesten lang niet mals. De tegenstanders zijn deels gemobiliseerd door een actiegroep, het Platform tegen A6-A9, die sinds anderhalf jaar met redelijk groot succes de plannen bestrijdt. Vandaag hebben deze actievoerders zich verzameld bij het Naardermeer. De boswachter, Gradus Lemmen, vaart de gasten naar een drijvend huisje dat Natuurmonumenten ter ondersteuning van de protesten heeft ingericht en waar bekende en minder bekende Nederlanders af en toe verblijven. Hier zullen de acht contestanten een avond doorbrengen. Drie van hen zullen er ook blijven slapen. Naast het huisje ligt een roeiboot, genaamd Peijs en vree, een trouvaille van de boswachter. „Ik ben van de woordspelingen”, lacht hij.

De actievoerders zijn intelligente burgers, middle class en goed gebekt. Ze vertegenwoordigen verschillende bewonersorganisaties en verenigingen. Ze wonen in de streek die door de aanleg van de snelweg grote schade zou oplopen. Ze hebben allemaal het gevoel dat er een streep moet worden getrokken, dat ook in dit drukke deel van de Randstad rust en ruimte nodig zijn, en beschouwen hun strijd tegen de plannen van minister Peijs als een symbool voor het behoud van de leefbaarheid.

Als leider en belangrijkste inspirator wijzen de actievoerders naar Hermine Kalf, een moeder uit Weesp, afkomstig uit een ondernemersfamilie. Zij heeft bedrijfskunde gestudeerd in Groningen, heeft een aantal jaren gewerkt in de transportonderneming van haar vader en grootvader, en had juist besloten meer tijd aan haar kinderen te besteden toen Rijkswaterstaat de plannen bekendmaakte en zij zich verplicht voelde daartegen ten strijde te trekken. „In de transportwereld heb ik geleerd te vechten om iets voor elkaar te krijgen”, zegt ze. „Kop vooruit en schouders eronder. Dat is wat ik met deze acties wil. Vanaf het begin heb ik gedacht: dit kan echt niet.”

De leden van het platform zitten in de drijvende hut met een glas wijn in de hand. Ze prijzen hun leider. „Hermine houdt ons bij de les”, zegt Kees Neervoort. „Zij is ons boegbeeld, onze inspirator.” Neervoort heeft een onderneming in bouwmanagement. Hij onderhoudt de contacten met bestuurders, politici en bewoners van gemeenten in de wijde omgeving. Het actiewerk gaat ten koste van ongeveer een kwart van zijn tijd in het bedrijf, maar dat heeft hij er graag voor over. „Dit werk kost jou veel geld”, stelt Jaap van ’t Hek vast. Die is zelfstandig organisatieadviseur. Van ’t Hek heeft het vermogen om ingewikkelde kwesties kort en bondig samen te vatten en ook nog eens van een kwinkslag te voorzien, zeggen de anderen. Wel moet hij soms worden afgeremd.

Deze week zou de club een gesprek hebben met staatssecretaris Pieter van Geel (Milieu, CDA) om hem te wijzen op milieueffecten die in studies van Rijkswaterstaat ontbreken. Van Geel zegde de afspraak op het laatste moment af met de aantekening dat hij geen behoefte meer had aan een nieuwe afspraak. Daar was Van ’t Hek zo woedend over, dat hij een brief schreef waaruit de scherpe kantjes moesten worden verwijderd. Van ’t Hek: „Ik was verschrikkelijk pissig. Van Geel zit nooit ergens bij terwijl deze plannen allerlei milieueffecten hebben. Bij een bestuurlijk overleg zit wel staatssecretaris Van Gennip van Economische Zaken, maar Van Geel is in geen velden of wegen te bekennen.”

Een andere actievoerder mengt zich in het gesprek. Het is planoloog Dennis Jannette Walen. Hij zegt: „Van Geel is toch een soort Don Quichotte in een omgeving die meer wegen wil aanleggen voor meer auto’s.” Dennis Jannette Walen was tot voor kort werkzaam als docent aan de Universiteit van Amsterdam. Hij werkt ook bij ingenieursbureau DHV, maar nu even niet. „Ik heb gezegd dat ik tot en met juni niet beschikbaar ben vanwege deze acties.” Hij is de inhoudelijk deskundige van het platform, die rapportages van Rijkswaterstaat en wetenschappelijke onderzoeken over verkeer en vervoer beoordeelt en van commentaar voorziet. De andere platformleden roemen zijn analytische kracht, en wijzen erop dat hij vecht tegen mensen bij Rijkswaterstaat en ingenieursbureaus die hij zelf nog heeft opgeleid. „Dat is ten dele waar”, erkent hij.

De planoloog heeft het eten opgediend, gerechten van een Chinees restaurant in Weesp, en heeft tijdens de maaltijd zo consciëntieus mogelijk uitgelegd wat er allemaal niet deugt aan de planstudie waarover het kabinet eind deze maand een besluit denkt te nemen. „Anderhalf jaar geleden begon dit project onder de naam ‘Planstudie Schiphol-Almere’. Korte tijd later kwamen ze erachter dat van alle autoverkeer nog geen 10 procent tussen deze twee plaatsen reist. Het gros van het verkeer vanuit Almere blijkt naar Amsterdam te gaan. Toen heeft men snel een ander etiketje op het plan geplakt en heette het voortaan een planstudie naar de verbinding tussen Schiphol, Amsterdam en Almere. Allerlei lokale groeperingen hebben vervolgens aangedrongen op een visie op de mobiliteit in het gehele gebied. Maar de minister heeft de discussie verengd tot asfalt.”

Organisatieadviseur Jaap van ’t Hek herinnert zich dat hij aan de projectleider van Rijkswaterstaat heeft gevraagd waarom er zo weinig aandacht wordt geschonken aan het idee om geen nieuwe snelweg aan te leggen en ook geen bestaande wegen te verbreden, maar eenvoudigweg rekeningrijden in te voeren. Dat plan zou zelfs geld opleveren, en zou bovendien de huidige files het beste terugdringen. Ja, had projectleider Ben Viveen toen geantwoord, maar dan zou je niet meer auto’s op de weg krijgen.

„Precies”, zegt planoloog Dennis Jannette Walen. „Eén van de doelen van deze planstudie is om het autoverkeer te faciliteren. Tot enkele jaren geleden was het doel van het beleid om de groei van het autoverkeer terug te dringen. Maar er is nu een Nota Mobiliteit waarin men uitgaat van van faciliteren van autoverkeer. Mobiliteit is in Nederland automobiliteit geworden. Het openbaar vervoer speelt totaal geen rol meer. Het gaat er gewoon om zoveel mogelijk auto’s op de weg te krijgen en de reistijd vervolgens zo veel mogelijk te bekorten.”

De duisternis valt in. De koffie wordt geserveerd. Het meeste werk in de keuken wordt gedaan door Willy Verweij. „Ik ben meer een doener dan een denker”, zegt ze. Willy Verweij is boerin en runt een kinderdagverblijf langs het Amsterdam-Rijnkanaal. „Ik melk ’s ochtends de koeien en daarna ga ik naar de kinderen.” Zij zit in het platform namens de land- en tuinbouworganisatie LTO Nederland. Ze zegt zich enorm te verbazen over het feit dat het rijk 4,5 miljard euro heeft gereserveerd voor een snelweg die zo overduidelijk een „dom idee” is. „Dat zijn onze belastingcenten.” Haar grote angst is dat straks wordt besloten geen dure tunnel aan te leggen, maar een goedkopere bovengrondse snelweg die het landschap doet verpauperen. Een dag later belt ze terug om uit te leggen wat ze bedoelt: „Boeren zijn dan niet meer in staat om hun land goed te onderhouden omdat de weg zo’n twintig boerenbedrijven doorkruist. Waardoor bedrijfsvoering moeilijk of onuitvoerbaar wordt.”

De glazen worden geheven. De actievoerders hebben een cd meegebracht van het Asfaltlied, gezongen door het Stadskoor Weesp. „Iedereen in onze omgeving is tegen”, zegt Juul Muller, moeder uit Weesp. Zij houdt zich bezig met communicatie en perscontacten van de actiegroep, zoals ze dat ook doet voor het Interkerkelijke Vredesberaad (IKV) in Den Haag. Juul Muller tracht iedereen te overtuigen, laatst had ze de chauffeur van een treintaxi al om. Ze studeerde geschiedenis in Amsterdam en studeerde af op de reactie van Franse intellectuelen op de Spaanse Burgeroorlog in de jaren dertig van de vorige eeuw. „Jij bent een echte intellectueel”, zegt organisatieadviseur Jaap van ’t Hek. Ze lacht. „Een intellectueel is maatschappelijk geëngageerd. Dat ben ik.” Maar het engagement is wel uitputtend. Als ’s avonds haar jonge kinderen naar bed zijn, klimt zij achter de computer om de tientallen mailtjes die de actievoerders elkaar sturen te lezen en van commentaar te voorzien.

Als er iets is wat serieus actievoeren efficiënt heeft gemaakt, zeggen ze, dan is het internet. Dennis Jannette Walen klaagt wel over het grote aantal mails dat hij elke dag moet beantwoorden. Maar je wordt er als actiegroep wel sterker door, zegt Frans Cladder.

Hij drinkt op de boot in tegenstelling tot zijn gewoonte geen wijn maar bier. Cladder weet vrijwel alles over de geschiedenis van de Vecht. Hij is internetboekhandelaar. Cladder is „dienstbaar” achter de schermen, vertelt hij, hij plukt de bijdragen van zijn medestanders uit de mails en plaatst ze op de site. „Af en toe verander ik iets en wacht ik af wanneer ze het merken.”

Er wordt gelachen. De sfeer op de boot is goed. De strijders vertellen hoe ze elkaar hebben leren kennen. Al vanaf het begin van de jaren zeventig zijn er plannen geweest om de snelwegen A6 en A9 met elkaar te verbinden (zie kader). De huidige plannen hebben ze ervaren als een overval. Vijf jaar geleden schoot de Tweede Kamer de plannen voor een snelweg af. Drie jaar geleden werd een groot aantal organisaties het onder voorzitterschap van ex-minister Pieter Winsemius eens over een groot aantal investeringen om de leefbaarheid van het gebied te vergroten, de infrastructuur te verbeteren en de natuur een impuls te geven. Het convenant, De Uitweg genaamd, was ondertekend door natuurorganisaties, bewoners, bestuurders en werkgevers. De politiek hoefde er alleen nog maar ‘ja’ tegen te zeggen.

Tjebbe de Boer legt zijn verrekijker neer en vertelt hoe rooskleurig de situatie toen leek. „Ik heb toen nog een artikel geschreven voor de nieuwsbrief van onze vereniging ‘Spaar Het Gein’ dat heel positief was. De dreiging was voorbij, het was over.” Tjebbe de Boer woont in Abcoude en werkt bij de Dienst Landelijk Gebied van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. „Mijn collega’s leven erg mee met onze acties.”

Nog geen jaar na het convenant hoorde hij dat er een verkennende studie zou komen van Rijkswaterstaat naar onder meer een nieuwe snelweg. Hermine Kalf en Juul Muller lazen het in het Weesper Nieuws. Anderen hadden toen al een mailtje gekregen van iemand die de advertentie van Rijkswaterstaat in enkele landelijke kranten hadden zien staan.

„Onbegrijpelijk”, zegt Hermine Kalf. „Eerst is er een groot draagvlak voor maatregelen, en even later ga je gewoon weer een oud plan uitvoeren. Daar zakt mijn broek van af.” Dat de actievoerders het als een overval hebben ervaren, komt vooral doordat de aankondiging werd gedaan in de kerstvakantie, toen veel mensen van huis waren. Uiteindelijk hadden de bewonersgroepen nog maar tien dagen de tijd, zeggen ze, om te reageren. Dat er uiteindelijk binnen een week achtduizend reacties zijn verzameld, beschouwen ze nog steeds als een grote prestatie. „Daar is Rijkswaterstaat erg van geschrokken.”

De sfeer binnen de groep is vriendschappelijk, hoewel de meesten elkaar nog maar anderhalf jaar kennen. „Onze gedrevenheid is onze kracht”, zegt Juul Muller. Organisatieadviseur Jaap van ’t Hek leert er dagelijks van. „Ik heb nog nooit zo’n slagvaardige organisatie meegemaakt als deze. Dat komt door de verbondenheid aan een doel. En ook door het respect voor elkaars eigenschappen. En ook de botheid van Rijkswaterstaat werkt mee. Daar strijden we samen tegen.” Hermine Kalf: „Niemand wil zijn eigen gelijk doordrukken. We zien allemaal de betrekkelijkheid van ons eigen standpunt in.” Uitgever Frans Cladder schudt het hoofd en zegt: „Dat is waar. Maar we worden natuurlijk ten eerste verbonden door de liefde voor dit prachtige landschap waarin wij zo graag wonen.”

De mobiele telefoon van Kees Neervoort gaat. Een naaste medewerker van minister Peijs (CDA) aan de lijn. „Nee, ik begrijp het”, zegt Neervoort. „Je was vandaag moeilijk bereikbaar.” De ambtenaar meldt dat de minister overmorgen een laatste consultatie heeft ingelast. Om te vernemen hoe vooral de regionale bestuurders tegen de plannen aan kijken. Er zal na afloop niets officieel bekend worden gemaakt. En nee, de minister heeft haar standpunt nog niet bepaald.

Als Kees Neervoort klaar is met praten, neemt Jaap van ’t Hek het woord. „Dit kan maar één ding betekenen”, zegt hij. „Dit betekent dat Peijs haar portefeuille trekt. Ze vraagt aan de bestuurders wat iedereen wil hebben om akkoord te kunnen gaan met de aanleg van een tunnel.” Want daar zijn de actievoerders erg benauwd voor. „Dat het kabinet ondanks al die keren dat er goede redenen waren om het níét te doen, nu toch zal besluiten wél een weg aan te leggen”, zegt Hermine Kalf.

De actievoerders bevestigen dat ze een zakelijke benadering hebben gekozen. Ze gaan niet in bomen klimmen om de natuur te redden. Nog niet. Ze willen vooral leden van de Tweede Kamer „bij de les houden”. Kees, Tjebbe en Dennis spreken vaak af op het Plein in Den Haag, om vervolgens de fractiespecialisten van de politieke partijen langs te gaan. Om ze te wijzen op nieuwe informatie, inconsistenties in de onderzoeken van Rijkswaterstaat, witte plekken in de besluitvorming. Alleen de VVD is lastig te benaderen, zeggen ze.

„Het is eigenlijk gewoon account management”, zegt Jaap van ’t Hek. Ja, ze houden het zakelijk. „We zijn niet overal teugen. Daarom worden we serieus genomen”, zegt Hermine Kalf. Daarom ook hebben ze goede contacten met ambtenaren op de ministeries en met medewerkers van Rijkswaterstaat. „Die voelen dat ze met ons in gesprek moeten blijven.” Laatst nog heeft Hermine Kalf een allerlaatste tracévariant kunnen bekijken na een afspraak met Ben Viveen, de projectleider, op een parkeerplaats langs de A1. Er schijnt nu een tunneloptie enkele honderden meters westelijker te zijn gedacht, om problemen met de waterhuishouding van het Naardermeer te voorkomen en om niet door Europese regels te worden gedwarsboomd.

Ze blijven zakelijk, deze nette actievoerders. Maar ze worden soms wel moe van het bijna onuitputtelijke arsenaal van de tegenstander. Kees Neervoort: ,,De aanpak van Rijkswaterstaat is zo grondig, zo zeer omgeven met gelobby, dat er gewoon over je heen wordt gedenderd als je je niet verzet. Dat is mijn persoonlijke motivatie voor deze strijd.” Juul Muller: „Toen we hieraan begonnen, had ik een oude kennis aan de lijn. Hij vertelde dat het jarenlang zijn werk was geweest om namens VNO/NCW te pleiten voor de aanleg van die weg. Daar was ik echt door gechoqueerd. Al die achterkamertjes! Wij bleken een enorme achterstand te hebben.”

En dan de machinaties zoals de actievoerders die zeggen waar te nemen. Tjebbe de Boer: „Er worden consultatierondes gehouden onder omwonenden. Om te peilen hoe die over de plannen denken. Maar de vragen worden zo geformuleerd en geordend, dat het net lijkt of er toch veel mensen voorstander van de A6-A9 zijn.” Terwijl vrijwel alle bestuurders toch tegen zijn.

Intussen gaat de lobby door. Frans Cladder: „De bouwers willen blijven bouwen. En liever met hightech oplossingen dan een biologisch-dynamische oplossing van de verkeerscongestie.” Jaap van ’t Hek: „Er wordt dagelijks vergaderd op de kamer van de minister. Het is een spel waar wij niet in worden betrokken.” Willy Verweij: ,,Het lijkt of het altijd vloed is. Het wordt nooit eb.”

Het is bijna middernacht. Kees en Jaap roeien de actievoerders terug naar de kant. Purperreigers fladderen op. Morgen weer werken. Zorgen voor de kinderen. En actie voeren.

1968: plan voor het doortrekken van de A6 tot aan Holendrecht.

1988: In het Structuurschema Verkeer en Vervoer neemt minister Kroes (VVD) zich voor de weg aan te leggen. De Tweede Kamer schrapt de verbinding in 1989.

1995: Rijkswaterstaat werkt aan verbetering infrastructuur in project Corridor Regio Amsterdam-Almere-Gooi. Plannen voor A6-A9 van minister Jorritsma (VVD) geschrapt.

2001: Nationaal Verkeers- en Vervoersplan van minister Netelenbos (PvdA) voorziet in de aanleg van de A6-A9. De Tweede Kamer wijst de verbinding af.

2003: Convenant van provincies, gemeenten, milieuorganisaties en werkgevers voor verbetering van het wegenstelsel, zonder A6-A9.

2005: Planstudie van minister Peijs (CDA)naar verbetering van wegen op het traject Schiphol-Amsterdam-Almere, door middel van rekeningrijden, ‘opplussen’ van bestaande wegen, of aanleg van A6-A9.