Een oweeër met sjako en sjamberloek

Wat is de betekenis en geschiedenis van woorden als sjako, sjamberloek en oweeër? Plus: in welke landen doen ze nog maar aan verdubbelingen van afkortingen, zoals in HHKKHH? En zijn er meer Nederlandse voorbeelden?

Wat is een sjako? In 1939 schreef Willem Elsschot in De leeuwentemmer: ,,Ik stond voor een boodschappertje dat amechtig deed, zijn sjako afnam en mij een telegram in de hand stopte. Fooi gegeven en het ding opengemaakt."

Sjako komt voor als mannennaam, als naam van een band en in de verbinding het fort van Sjako (of Sjakoo). Bij Elsschot betekent sjako echter iets heel anders, namelijk 'hoed'. Oorspronkelijk was een sjako – aldus Van Dale – een 'stijf, hoog, van een klep voorzien militair hoofddeksel in de vorm van een afgeknotte kegel'. De sjako werd dus eerst alleen door soldaten gedragen, maar kennelijk liepen aan het begin van de twintigste eeuw in Vlaanderen ook telegrambezorgers ermee rond. Wij leenden het woord, vermoedelijk via het Duits, uit het Hongaars, waar zo’n hoed een csákó heet.

Wat is een sjamberloek? Een sjamberloek, schreef het WNT in 1926, is een 'kamerjapon, thans alleen van mannen, vroeger ook van vrouwen'. De herkomst van het woord heeft taalkundigen lang beziggehouden. Aanvankelijk dacht men dat het van het Engelse chambercloak kwam. Door puristische Nederlandse schrijvers werd het dan ook vaak zo geschreven. Zij zagen daarbij iets over het hoofd: in het Engels komt chambercloak voor 'huisjas' helemaal niet voor.

Sjamberloek is aan het begin van de zeventiende eeuw voor het eerst in het Nederlands aangetroffen en sindsdien op heel veel verschillende manieren gespeld. Een greep: chamberloe, chamberloek, chamberlou, chamberlouc, chambre-cloak, chambreloucq, chambrecloak en zelfs sjamberloep. In 1892 wist A. Kluyver eindelijk de herkomst te achterhalen. Het komt van het Turkse yagmurluk, dat 'regenjas' betekent. Dit Turkse woord kwam eerst in een Slavische taal terecht, toen in het Duits (als chambrelouquen) en vervolgens in het Nederlands. De Grote Van Dale geeft als definitie: 'kamerjapon voor heren, wijde huisjas met ceintuur'.

Wat is een OW’er of oweeër? Tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen Nederland neutraal was, werden er door Nederlandse smokkelaars en louche handelaars enorme winsten gemaakt. Die lieden werden OW’ers of oweeërs genoemd, een afleiding van de afkorting OW voor 'oorlogswinst' . Omdat veel oorlogswinstmakers de neiging hadden hun geld luidruchtig over de balk te smijten, ging oweeër al snel ook 'parvenu' betekenen. J.H. Speenhoff ridiculiseerde hen in 1918 in het liedje 'Oesters eten': ,,In een kleine, fijne eetzaal/ Met een strijkje om een hoek/ Zat een glimmend paar Owejers/ Net als schippers op bezoek.’’

Hoewel OW’er vooral verbonden is met de Eerste Wereldoorlog, lees je het soms ook in terugblikken op de Tweede Wereldoorlog. Zo schreef de Volkskrant in 1998, terugblikkend op de geldzuivering van 1946: ,,Er is een vermogensaanwasbelasting voor de periode 40-45 ingesteld van liefst negentig procent. Die is speciaal bedoeld om de OW’ers aan te pakken. Toch is ook daar niet iedereen tevreden over. De Volkskrant noemt het op 18 maart 1946 onaanvaardbaar dat OW’ers op elk miljoen dat ze in de oorlog hebben verdiend toch nog een ton mogen houden."

HHKKHH.Afgelopen maandag ging het hier over de afkorting HHKKHH voor 'Hunne Koninklijke Hoogheden'. Dit leverde diverse reacties op. Zo schreef Koen Alexander uit Amsterdam: ,,Naar aanleiding van het artikel HHKKHH even een korte reactie: in het Spaans wordt volgens mij altijd een verdubbeling van letters gebruikt voor afkortingen van meervouden. Verenigde Staten, Estados Unidos, is dan ook EE.UU.''

Paul Metz schreef: ,,Leuke observatie, waaraan ik kan toevoegen dat in het Spaans en Portugees bij mijn weten alle afkortingen in meervoudsvorm worden gevormd door eenvoudige verdubbeling van elke letter. De EEUUAA zijn bijvoorbeeld de Verenigde Staten van Amerika en die wordt heel veel gebruikt.''

En Harm Robaard uit Den Haag meldde: ,,Een reactie als aanvulling op uw artikel over de titulatuur HH.KK.HH. Het gebruik de letters van een afkorting te verdubbelen om het meervoud aan te duiden (H.K.H. -> HH.KK.HH.) is misschien 'ergens aan een bureau' door iemand verzonnen, maar dat hoeft geen Nederlands bureau geweest te zijn. In het Frans vind je bijvoorbeeld op de zelfde manier LL.AA.RR. voor 'Leurs Altesses Royales'. […] Zo gebruikt het Frans ook de afkorting MM. voor 'Messieurs'. Ook ken ik de afkorting exx. voor 'exemplaren'. Zoals u schrijft zou met H.K.H. kunnen worden volstaan als dat niet al vergeven was aan 'Hare Koninklijke Hoogheid'. Volgens die zelfde redenering zouden de Fransen kunnen volstaan met L.A.R., omdat er daar geen verwarring met het enkelvoud mogelijk is (enkelvoud is S.A.R. - Son Altesse Royale). Toch hebben de Fransen blijkbaar een reden om voor verdubbeling te kiezen. In het Van Dale Engels woordenboek vond ik dat de Engelsen het wel simpel houden: enkelvoud H.R.H. - His/Her Royal Highness, meervoud T.R.H. - Their Royal Highnesses. Hoe oud het gebruik van verdubbeling voor meervoudsafkortingen is, weet ik niet. U noemt een vermelding in 1858, maar ik meen het ook al in 18e- of 17e-eeuwse geschriften te hebben gezien. Heb niet zo gauw een voorbeeld bij de hand.''

Kees van Eykelen mailde: ,,Ik woon in Italië, waar het gebruikelijk is in afkortingen woorden in het meervoud met twee letters weer te geven. Dus: FF.AA. zijn de Forze Armate, de krijgsmacht. De FFSS zijn de Ferrovie dello Stato, de spoorwegen. Ook hier geen consistentie wat betreft punten (deze voorbeelden ontleen ik aan een gerenommeerd Italiaans woordenboek).''

Martin Baasten uit Leiden kwam met de volgende reactie: ,,De verdubbeling van een letter in een afkorting om het meervoud van het betreffende woord aan te geven, is volgens mij niets vreemds. Bij bibliografische verwijzingen in wetenschappelijke literatuur vinden we altijd al afkortingen als 'zie p. 12' (d.w.z. zie pagina 12), maar 'zie pp. 12v' (d.w.z. zie de PAGINAS 12 en de volgende, dus 12-13). Vergelijk hiermee een nog duidelijker voorbeeld: 'zie pp. 12vv' (d.w.z. zie de PAGINAS 12 en VOLGENDEN, dus 12 t/m 14, 15 of verder). Hetzelfde doen we nog steeds in verwijzingen naar bijbelverzen of verzen in lange gedichten: 'vv. 12vv': 'de verZEN 12 en volgendeN'.

,,Ook in Engelstalige literatuur werkt het zo: 'cf. p. 12', 'cf. pp. 12f' (= 12 and the following page), 'cf. 12ff' (= 12 and the following PAGES). En in het Latijn weet ik niet anders dan dat het ook zo gaat. P. 12sq (12 et sequens), pp. 12sqq (12 et sequenTES). Denkt u hierbij ook aan de, misschien al weer ouderwetse toevoeging in de adressering: 'Dhr. Jansen s.s.t.t.', waarbij de afkorting staat voor de meervoudsvorm 'salvis titulis', 'afgezien van de titels'.

,,Kortom, dat 'HHKKHH' alle letters dubbel heeft, is niet omdat 'HKH' al 'bezet' was door 'Hare Koninklijke Hoogheid', maar gewoon omdat het hier de meervoudsvorm betreft. Het is dus in het geheel niet van belang of in het woord 'hoogheid' twee h's voorkomen en in het woord "koninklijk" twee k's."

,,Tot slot: Er is helemaal geen sprake van dat de afkorting HKH 'de staatsvorm openlaat', zoals u schrijft, alsof we in het midden moeten laten of onze koninklijke familie misschien wel keizerlijk is. Dit wil alleen alleen zeggen, dat in de praktijk de K ook voor 'keizerlijke' kan staan en dat dus deze afkorting HKH zonder bezwaar gebruikt kan worden voor bijvoorbeeld HKH Michiko, de keizerin van Japan."

Tot slot een reactie van Jan Wieldraaijer uit Landgraaf: ,,Bij het artikeltje over het verdubbelen van de letters in HHKKHH dacht ik meteen aan de afkorting s.s.t.t. Een blik in Van Dale bevestigt dat s.t. (salvo titulo) en s.s.t.t. (salvis titulis) resp.enkelvoud en meervoud zijn. Even daarboven stond de afkorting SS.CC. (Sacrorum Cordium Jesu et Maria) met de verklaring H.H. Harten, waarbij H.H. dus het meervoud van de H. in H.Hart (Heilig Hart) was. Het lijkt er dus op dat dit verdubbelen uit het Latijn komt en via de kerk in het Nederlands is terecht gekomen. Omdat ik Van Dale toch in de hand had, keek ik ook even bij een andere letter n.l. de T en vond hier de 'afkorting' T.T.H.H. voor toehoorders. Dit lijkt me een hele speciale."