Alles van Elke Krystufek is openbaar

Door Sandra Smallenburg

,,Ik heb niets interessants te vertellen'', zegt Elke Krystufek in een van de video's op haar overzichtstentoonstelling Naakt en Mobiel. De Oostenrijkse kunstenares kijkt met een verveelde blik in de camera, neemt nog eens een hap van haar sappige perzik, likt haar vingers af en vervolgt haar monoloog met volle mond. ,,Ik ben net als alle andere vrouwen of meisjes. Ik hou van domme Amerikaanse films, lifestyle magazines en tweedehandskleding.''

Krystufek (1970) praat veel, voor iemand die niets te melden heeft. In een van de zalen in het GEM, het Haagse museum voor actuele kunst, staan tien videomonitoren in een cirkel opgesteld. Op al die beeldschermen is Krystufek onophoudelijk aan het kletsen. Soms voert ze een telefoongesprek met een vriendje en giechelt ze als een puber, maar meestal is ze depressief en mompelt ze maar wat voor zich uit. We krijgen te horen dat ze jarenlang prozac slikte, dat ze boulimia had en soms wel vijf keer per dag overgaf, dat ze contactlenzen draagt en last heeft van bloedneuzen, dat er in haar jeugd niets significants gebeurde en dat ze daarom imaginaire vriendjes verzon, dat ze geen dag dezelfde kleren draagt, en dat ze na het lezen van Schopenhauer een zelfmoordpoging deed.

Niet alleen haar zielenroerselen geeft Krystufek bloot, ook haar lichaam leren we door en door kennen. In dezelfde zaal hangen vijftig panelen met ieder 36 foto's, waarvan een groot deel uit naaktportretten bestaat. De eerste foto's dateren uit 1985 - het jaar waarin Krystufek besloot kunstenaar te worden - en zijn nog redelijk onschuldig. We zien de jonge Elke, tijdens vakanties met haar ouders, met een chagrijnig hoofd poseren op Griekse en Italiaanse stranden. Soms trekt ze recalcitrant haar T-shirt omhoog of haar broek omlaag. Maar verder gedraagt ze zich als een typisch tienermeisje, dat op Madonna probeert te lijken en haar kamer behangen heeft met posters van paarden en popsterren.

Als Krystufek zich begin jaren negentig in het kunstenaarsleven stort, worden de beelden explicieter en krijgt de fotoserie het karakter van een dagboek. De inhoud van haar wc-pot, een emmer met kots, de piemels van haar vriendjes, en vooral haar eigen geslachtsdelen, vanuit alle mogelijke hoeken gefotografeerd - niets blijft de toeschouwer bespaard. We zien de wallen onder haar ogen groeien, haar lichaam dikker worden en vervolgens weer vermageren. We zien haar lachen en huilen.

Natuurlijk werken al die aanstellerige poses op je zenuwen, is het dodelijk vermoeiend om steeds weer naar diezelfde borsten en vagina te moeten kijken en naar dat oeverloze gebazel te moeten luisteren. Toch krijg je gaandeweg de expositie ook steeds meer sympathie voor dat getergde meisje met die grote donkerbruine ogen en die mooie volle lippen. Je leeft met haar mee wanneer haar vriend Francesco het uitmaakt door middel van een berichtje op haar antwoordapparaat, en kunt er haast begrip voor opbrengen dat ze zijn botte woorden (,,Onze relatie is over. We zijn te verschillend. Ik hoop dat ik zo duidelijk genoeg ben.'') nu door het museum laat schallen.

,,Ik heb besloten om van mijn leven een kunstwerk te maken'', heeft Krystufek ooit in een interview gezegd. ,,Ik heb geen privéleven. Alles is openbaar.'' Erg origineel is die uitspraak niet. Kunstenaars als Tracey Emin en Nan Goldin, bekend om hun extreem exhibitionistische oeuvres, gingen haar voor. (Dat Krystufek zich van die verwantschap bewust is, blijkt overigens uit de titel die ze haar egodocument gaf, I am your mirror - een duidelijke verwijzing naar Goldins fotoserie I'll be your mirror). En ook de vorm waarin ze haar foto's presenteert is niet nieuw. In 1997 deed de Duitse kunstenaar Gerhard Richter iets vergelijkbaars toen hij zijn Atlas-project, een verzameling van een kleine vijfduizend persoonlijke foto's, tentoonstelde op de Documenta.

Dat deze tentoonstelling desondanks zo'n indruk maakt, heeft te maken met de totale overgave die uit het werk spreekt. Krystufek neemt haar kunstenaarschap bijzonder serieus. Tussen haar depressies door werkte ze aan een immens oeuvre, dat naast foto's en video's ook vele honderden tekeningen en schilderijen omvat. Uiteraard gaan ook al deze werken over haarzelf. Tientallen geschilderde koppen staren je vanaf de wanden aan, allemaal met dezelfde indringende ogen. En anders dan de foto's, vervelen deze krachtig gepenseelde zelfportretten geen moment.

Het is een illusie om te denken dat we Elke Krystufek na het zien van haar tentoonstelling hebben leren kennen. De kunstenaar geeft alleen dat deel van haar leven bloot waarvan ze wil dat het gezien wordt. Alleen zij bepaalt waarvan, wanneer en waar ze foto's neemt en in welke context die getoond worden. ,,Het gaat me om een soort zelfbeschikking'', heeft ze eens gezegd. ,,De mensen moeten zich realiseren dat ik de enige ben die visueel iets te zeggen heeft over mijn lichaam.'' De werkelijk interessante dingen houdt ze voor zichzelf en daardoor zal ze voor ons altijd een raadsel blijven.

 

Gepubliceerd in:
Kunst & Film