De oudste foto van Nederland
Dordrecht, 2 juni.
De oudste, exact gedateerde foto in Nederland is ontdekt. De foto, een daguerreotypie uit 1842, is een portret van Henri Vriesendorp (1804-1864) uit Dordrecht. De ontdekking werd eind vorig jaar gedaan door Saskia Asser (1973), conservator bij Huis Marseille in Amsterdam en gespecialiseerd in oude fotografie. De foto wordt tentoongesteld op de expositie Fotogeniek? – (stads)gezichten in de negentiende eeuw in de Kunstkerk in Dordrecht.
Asser, die van de Vereniging Oud-Dordrecht het verzoek kreeg om een artikel te schrijven over de geschiedenis van de Dordrechtse fotografie in de negentiende eeuw, onderzocht in het Stadsarchief Dordrecht een aantal daguerreotypieën die zijn gemaakt tijdens de eerste twintig jaar na de uitvinding van de fotografie in 1839. Het portret van Vriesendorp, een Duitse immigrant die in Dordrecht een suikerbakkersfirma had opgezet, is afkomstig uit een serie van dertien daguerreotypieën die in 1980 aan het stadsarchief in bruikleen is gegeven door de familie Familie-Vereeniging Vriesendorp.
De datum van de oudste foto, 26 juli 1842, staat achterop geschreven. Volgens Asser is het zeer aannemelijk dat deze datum overeenkomt met de dag waarop de foto is genomen: „In die tijd was het een enorme gebeurtenis om een portret van jezelf te laten maken. Ik neem aan dat Vriesendorp bewust die datum op de foto heeft gezet.”
Het portret is niet gesigneerd, net als de andere foto’s van de familie. Daarom bestaat er twijfel over de maker van de foto. Van de 720 daguerreotypiëen die in 1999 in Nederlandse collecties zijn geteld, zijn er maar 295 aan een specifieke fotograaf toe te schrijven.
Uit onderzoek blijkt dat in de week dat de foto werd genomen twee Franse fotografen in Nederland waren. De eerste fotograaf die op bezoek kwam in Dordrecht was de Fransman Auvry. Op 19 juli 1842 adverteerde hij in de Dordrechtsche Courant met Portraits au daguerreotipe, ressemblance infaillible (een feilloze gelijkenis). Belangstellenden konden naar Hotel Bellevue gaan om zich daar voor tien gulden te laten portretteren. Maar uit de advertentie blijkt dat deze fotograaf op zaterdag 23 juli weer uit Dordrecht zou vertrekken. Vriesendorp kan zich dus alleen hebben laten fotograferen als Auvry langer in de stad is gebleven.
In het nabijgelegen Rotterdam was in die week ook een Fransman aan het werk. Daru had zijn studio opgezet in het nieuwe Bad-Hotel aan de Boompjes. Op 14 juli 1842 adverteerde hij voor het eerst in de Rotterdamsche Courant. Vriesendorp kan dus naar Rotterdam zijn uitgeweken om zijn portret te laten maken.
Als de annotatie op de foto klopt, is het portret van Vriesendorp „vooralsnog de oudste exact gedateerde foto in Nederland”, aldus Asser. Daarmee stoot Vriesendorp de foto ‘Vieux Reint’, een portret van Reint Berenschot, van de troon. Berenschot was een huisknecht van de amateurfotograaf Willem Baron van Heeckeren van Kell. Hij vereeuwigde zijn werknemer op 29 augustus 1842.
Maar het is natuurlijk mogelijk dat er nog oudere foto’s bestaan. Asser: „Je weet niet wat er nog allemaal bij mensen op zolder kan liggen. Maar ouder dan 1839 kunnen ze in ieder geval niet zijn.”
De uitvinder van de daguerreotypie is de Fransman Louis Jacques Mandé Daguerre (1787-1851) die zijn vondst in 1839 wereldkundig maakte. Daguerreotypie is een van de oudste fotografische procedés waarbij de afbeelding wordt vastgelegd op een verzilverd koperplaatje. Dit koperplaatje wordt lichtgevoelig gemaakt met jodium-, broom-, en chloordampen. Na belichting in een camera ontstaat op de plaat een latent beeld dat wordt ontwikkeld boven een kwikbad. Het kwik vormt een amalgaan met het zilver en laat zo het beeld verschijnen dat gefixeerd wordt met een zoutwateroplossing. Het beeld verschijnt in negatief op de plaat maar kan onder een bepaalde hoek en gereflecteerd tegen een donkere achtergrond positief worden bekeken.