Gergjev: 'Ik ben niet besteld door het Kremlin'

De Russische dirigent Valery Gergjev, nu in Rotterdam voor zijn Gergjev Festival, is omstreden na een concert in Zuid-Ossetië, na de inval van het Georgische leger.

Rotterdam, 12 sept. „Iedere westerling is bang voor Russische tanks. Dat is een herinnering die bij jullie zo langzamerhand genetisch is bepaald.” Dirigent Valery Gergjev (55), Osseet met Russisch én Nederlands paspoort, neemt tussen de repetities voor het Gergjev-festival in Rotterdam flink de tijd om uit te leggen waarom hij op 21 augustus met het orkest van zijn Petersburgse Mariinski Theater een concert heeft gegeven in Tschinvali, de kapotgeschoten hoofdstad van Zuid-Ossetië.

„Als jullie een Russische tank zien, dan denken jullie meteen aan Praag of Boedapest, of aan het machtige Rode Leger van Stalin. Maar in Georgië hebben die Russische tanks weinig geschoten. Niemand laat hier de Georgische tanks zien die Tschinvali beschoten. Van de 7de op de 8ste augustus zijn daar ontelbare mensen vermoord.”

Klik voor fotoserie

Voor de ruïnes van een regeringsgebouw op het centrale plein van Tschinvali dirigeerde Gergjev de Vijfde symfonie van Tsjaikovski, en de Zevende symfonie van Sjostakovitsj, die bij Russen onmiddellijk beelden oproept van de blokkade van Leningrad in de Tweede Wereldoorlog.

Gergjev noemde Tschinvali een ‘heldenstad’. Hij vergeleek die met Stalingrad en bedankte ‘mijn grote Rusland’ dat het de Osseten te hulp was geschoten. Zijn actie leidde in het Westen tot opgetrokken wenkbrauwen. Het Rotterdams Philharmonisch Orkest, waarvan hij tot afgelopen mei chef-dirigent was, kreeg hatemail van fans. Liet de dirigent zich misbruiken door het Kremlin?

„Ik werk niet in opdracht van het Kremlin. Mijn positie is niet politiek gekleurd. Het concert was geen bestelling. Poetin noch Medvedev heeft mij gebeld om te zeggen dat ik een concert moest geven. Ik zei tegen de politiek leider van Noord-Ossetië, die ik goed ken: ik kom, maar dan wel met mijn orkest.”

Uw aanwezigheid, zo snel na de oorlog, was zeer symbolisch. Er was nog veel onduidelijkheid over de ware toedracht van de oorlog.

„Voor mij was het allang duidelijk: de ergste gebeurtenissen hebben plaatsgevonden in de eerste nacht, van 7 op 8 augustus. Vijfennegentig procent van de informatie in het Westen komt niet uit Rusland. Ik heb de Georgische president Saakasjvili wel 500 keer op CNN gezien en Poetin maar een keer of drie, en dan nog zeer ingekort. Maar het is aan het veranderen. Zelfs Amerikaanse Congresleden hebben nu kritische vragen gesteld.”

U koos voor de ‘Zevende symfonie’ van Sjostakovitsj. Ziet u een overeenkomst met de blokkade van Leningrad?

„Die symfonie gaat niet alleen over de blokkade. Hij begint met een heel enthousiast, gelukkig levensgevoel. Dat heeft niks te maken met Hitler of Stalin.”

U heeft zelf de vergelijking met Stalingrad gemaakt.

„Was u in Tschinvali? Het is net Stalingrad. Er is niks van over. Het hele oude centrum is kapot. Wij Osseten, Armeniërs, Azeri, Georgiërs, wij kennen de Kaukasus. Ik heb tot mijn 19de in Vladikavkaz in Noord-Ossetië gewoond. Zulke dingen kun je daar niet ongestraft doen. Daar heersen andere mores. Het is geen Liechtenstein.”

Medvedev noemt het genocide. Zou u zo’n woord in de mond nemen?

„Zo’n verantwoordelijkheid zou ik nu nog niet op me willen nemen.”

Valery Gergjev: „Wat is genocide? De Turken en de Armeniërs ruziën daar al 100 jaar over. Maar dat de Georgiërs volkomen bewust onschuldige mensen hebben gedood, dat is absoluut een feit.”

Hebben de Russen de Georgiërs geprovoceerd? Er waren militaire oefeningen, er werden Russische paspoorten uitgedeeld, Poetin dreigde de onafhankelijkheid te erkennen, de oorlog leek haast onafwendbaar.

„Ik weet één ding: zestien jaar geleden, onder het bewind van de Georgische president Gamsachoerdia, zijn er vreselijke dingen gebeurd. De USSR was net uit elkaar gevallen en overal kwamen territoriale claims op. Gamsachoerdia zei toen: ‘Georgië voor de Georgiërs’. Daarmee heeft hij drie volkeren van zich vervreemd: de Adzjaren, de Osseten en de Abchazen. Maar in die tijd had Rusland zoveel problemen dat het niets voor ons kon doen.”

Kunt u zich voorstellen dat de Georgiërs zich bedreigd voelen door hun grote buur en ex-kolonisator?

„U probeert een rechtvaardiging te vinden voor de aanval op Tschinvali. Maar die is er niet. Als Osseetse of Russische bataljons het slapende Tbilisi waren binnengevallen, dan zou ik daar net zo veel kritiek op hebben gehad. Ik heb op de Russische tv gezegd: ‘we moeten dit niet verhalen op de Georgiërs in Petersburg of Moskou’. Hun kinderen gaan naar school, dat is heel gevaarlijk. Die emoties zijn helaas moeilijk te controleren.”

Georgië en het Westen eisen een herstel van de territoriale integriteit van Georgië. Is dat reëel?

„Dat wordt heel moeilijk. Dan moet je eerst alle Osseten en Abchazen deporteren of doden. Een derde variant zie ik niet. Ze kunnen niet meer samenleven.”

U heeft onlangs gezegd dat Poetins grootste succes is het bijeenhouden van Rusland. Dat is wel heel cynisch: dat was nu precies wat Saakasjvili probeerde en Poetin beschuldigt hem nu van genocide. Maar de oorlog in Tsjetsjenië heeft meer dan 100.000 slachtoffers gekost.

„Tsjetsjenië is een totaal ander verhaal. U kent de geschiedenis: daar zijn al eeuwen problemen. Tsjetsjenië bestaat niet, dat is een verzameling van elkaar bestrijdende clans. Let wel: in Tsjetsjenië doden ze elkáár!”

Maar Ossetië bestaat toch ook niet?

„Wij hebben geen clans. Osseten zijn christenen (als bewijs daarvan trekt Gergjev een kruisje uit zijn hemd tevoorschijn – LS). Wij zijn de enige afstammelingen van de oude Scythen. Osseten kidnappen geen mensen, er is hier heel weinig drugshandel. In Tsjetsjenië bestond geen verenigde onafhankelijkheidsbeweging, zoals in Ossetië en Abchazië. Die regio’s zijn de facto al sinds 1992 onafhankelijk.”

De Russen staan met hun erkenning van de onafhankelijkheid totaal alleen. Alleen Nicaragua, Hamas en Nagorny Karabach hebben ze erkend. Terug naar die paradox: ook Rusland heeft zijn eigen land met geweld bijeengehouden.

„Dat separatisme speelde niet alleen in Tsjetsjenië, ook de Oeral wou zich afscheiden. Er dreigden moslimrepublieken te ontstaan als Tatarstan en Basjkortostan.”

Precies. Ook uit strategisch oogpunt is dit dus onbegrijpelijk van Rusland: in die regio's gaan nu al stemmen op die zeggen: nu is het onze beurt.

„Je kunt alles over Poetin en Medvedev zeggen, maar ze zijn niet stom. Saakasjvili kan dit niet wegpoetsen.”

Hier denkt men dat de Russen niet zozeer naar Georgië kwamen om de Osseten te helpen, maar om te voorkomen dat Georgië lid wordt van de NAVO.

„U trekt me in een discussie waar ik niet in wil belanden. Ik heb die nachtelijke telefoontjes gehoord van mensen die om hulp riepen. Mijn moeder, vrouw en kinderen wonen in Sint Petersburg, maar ik ken mensen die familie en vrienden zijn kwijtgeraakt. De wereld moet de waarheid weten. Ik ben geen heethoofd. Als ik Saakasjvili hoor praten over die ‘barbaarse Russen’ dan heeft hij het ook over mij. Ik heb ook een Russisch paspoort. Als een politiek leider in de Kaukasus erratic is, dan vraag je om problemen.”

Niemand in het Westen twijfelt eraan dat Saakasjvili is begonnen. Maar vervolgens hebben Osseetse milities Georgische dorpen geplunderd en platgebrand onder het toeziend oog van de Russen.

„Hoho, de Osseten hebben niemand gedood. De Georgiërs waren al weg. Waar het om gaat is dit: wie heeft het recht om ’s nachts tanks te sturen om Osseetse kinderen te doden? Dat waren niet Poetin of Medvedev. Ik heb de kelders gezien waar mensen zich hadden verscholen. Ik sprak een oude man die zei: ik ben de enige die nog in leven is.”

Wat nu? Zitten we weer in een Koude Oorlog?

„Een breuk met het Westen is voor Rusland heel slecht. Voor mij persoonlijk trouwens ook. Maar als ik eerlijk ben zie ik Medvedev en Saakasjvili niet om de tafel gaan zitten om te onderhandelen. Dit heeft in Rusland enorme emotie opgewekt. Het orkest heeft na dat concert duizenden brieven en e-mails gekregen. Er waren veel mensen in Rusland die riepen: ga Tbilisi bombarderen! Godzijdank hebben Poetin en Medvedev dat niet gedaan. Maar als er nog een keer iemand geweld gebruikt, denk ik dat Rusland onmiddellijk terugslaat. Als zich nog eens zoiets voordoet, zullen alle 150 miljoen Russen een aanval steunen.”