AIVD liet kunstwerk maken, maar kreeg koudwatervrees

De Amerikaanse kunstenaar Jill Magid.
Door onze redacteur Sandra Smallenburg

Rotterdam, 23 sept. Het sprookje van de kunstenares en de geheime dienst moest wel fout aflopen. En nu kan de geheime dienst op elk moment haar kunstwerk, een boek, in beslag komen nemen.

De Amerikaanse Jill Magid (1973) heeft het boek, Becoming Tarden, geschreven in opdracht van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD). Het bevat versleutelde maar gevoelige informatie over agenten van de AIVD. Van het boek bestaat één exemplaar, en dat ligt in het Londense Tate Modern op zaal, veilig in een glazen vitrine.

De AIVD, die Magid vier jaar geleden zelf had benaderd, wil het boek opbergen in het eigen archief. Magid vindt dat de AIVD zich niet aan de afspraken houdt en zegt: kom maar halen. Per brief nodigde ze de dienst uit om Becoming Tarden in de Tate te confisqueren. Het museumpersoneel is geïnstrueerd en de benodigde officiële formulieren liggen klaar. De titel van de expositie, Authority to Remove, verwijst ernaar.

„Menselijker gezicht”

Magid kreeg in 2005 de opdracht om de AIVD een wat „menselijker gezicht te geven”. Ze stelde voor een collectief portret van een spion te maken. Ze ging voor de AIVD werken als consultant, werd gescreend, en maakte drie jaar interviews met in totaal achttien geheim agenten. De resultaten van haar onderzoek, geschreven portretten, werden begin 2008 getoond op een succesvolle expositie in het Haagse kunstcentrum Stroom.

De problemen begonnen toen Magid vorig jaar liet doorschemeren dat ze een roman over haar ervaringen aan het schrijven was. Tijdens een crisisberaad in Den Haag kreeg ze te horen dat de AIVD haar verbood om het boek op eigen gelegenheid te publiceren. Er werd gedreigd dat haar kunstwerken en computer in beslag zouden worden genomen. En er zouden rechtszaken worden aangespannen wegens het onthullen van staatsgeheimen.

„Tot dan toe hadden we, volgens afspraak, op een open manier samengewerkt”, zegt Jill Magid vanuit haar woonplaats New York. „Maar opeens had de AIVD de regels veranderd.”

Manuscript

Het manuscript dat Magid aan de dienst had voorgelegd, kreeg ze in augustus 2008 kapot geredigeerd terug. „Zo’n 45 procent van de tekst was wit gemaakt. Ze hadden niet alleen potentieel gevoelige informatie geschrapt, maar ook mijn persoonlijke gedachtes en gevoelens gecensureerd. Alle logica was verdwenen. Mijn boek was totaal onleesbaar geworden.”

Het was de toenmalige plaatsvervangend AIVD-directeur Theo Bot die ten slotte voorstelde om het boek dan maar eenmalig tentoon te stellen, achter glas, als een kunstobject.

Met de expositie in Londen geeft Magid aan die oproep letterlijk gehoor. En helemaal op háár voorwaarden.

Laatste hoofdstuk

In een brief die Magid vorige maand aan de AIVD schreef, laat de kunstenaar weten dat de expositie het laatste hoofdstuk van de samenwerking is. „Het boek is een herinnering aan onze relatie”, schrijft ze. „Ik had ervan gedroomd het als mijn eerste roman te publiceren. U bent de enige lezer. Grijp het. Kleed het uit. Bewaar het in uw gebouw en verzegel het achter glas. Ik sta het toe.”

Volgens AIVD-voorlichter Miranda Havinga is de dienst zeker van plan het boek op te halen. De AIVD beschouwt Magids actie niet als een provocatie, zegt Havinga. „We wisten wat haar manier van werken is. Er zijn duidelijke afspraken gemaakt over de grenzen waarbinnen ze kan opereren. We vertrouwen erop dat die worden nageleefd.”

Bureaucratie

„Het is nooit mijn bedoeling geweest om de AIVD boos te maken”, zegt Magid. „Mijn methode is om samen te werken met het systeem, me aan de regels te houden, maar binnen die grenzen wel iets duidelijk te maken over hoe zo’n organisatie werkt. Deze tentoonstelling zegt veel over de bureaucratie van de AIVD. Die heeft me een roman gekost. En dat is best een groot verlies.”

Gepubliceerd in:
Kunst & Film
Nieuwsbrief