Nobelprijswinnaar José Saramago (87) overleden
Amsterdam, 18 juni. In zijn woonplaats op het eiland Lanzarote is José Saramago overleden. De Portugese schrijver, bekend om zijn communistische sympathieën, kreeg in 1998 de Nobelprijs voor de Literatuur.
José Saramago (87) overleed vandaag aan de gevolgen van een langdurige ziekte. Hij schreef meer dan twintig romans, waarvan Memoriaal van het klooster en Het evangelie van Jezus Christus de bekendste zijn.
José Saramago (Azinhaga, 1922) werd geboren als zoon van een arme, ongeletterde boerenfamilie, en groeide op in Lissabon. Hij ging een paar jaar naar school, maar noemde zichzelf een autodidact, 'met de werkelijkheid als universiteit'. In de jaren veertig werkte hij als automonteur, machinebankwerker, technisch tekenaar, vertaler en journalist. Het waren ervaringen die hem niet alleen politiek voor het leven vormden - Saramago is altijd een overtuigd communist gebleven - maar ook literair. “Mijn hoofdpersonen zijn geen helden”, zei hij in 1997 geleden tegen NRC Handelsblad. “Je zou kunnen zeggen dat ik een klassen-literatuur bedrijf. De geschiedenis uit het perspectief van een graaf of een miljonair zou ik nooit kunnen weergeven.”
Jeugdzonde
Op 25-jarige leeftijd debuteerde Saramago met een novelle, La viuda (De weduwe), die hij beschouwt als een jeugdzonde. Pas in 1966 publiceerde hij weer: een kritische, weinig succesvolle dichtbundel met de titel Os poemes possìveis (Mogelijke gedichten), die hem ervan overtuigde dat hij niet voor het vak van dichter in de wieg was gelegd. Het besluit om romans te schrijven, nam hij twaalf jaar later, toen de krant waar hij werkte failliet ging en hij zich als 56-jarige te oud achtte voor een nieuwe baan. Zijn eerste roman heette Levantado do Chao (Opgetild van de grond), in zijn eigen woorden “een boek over de boeren in een streek waar werkloosheid en de onderdrukking door de grootgrondbezitters, de politie en de kerk de toon zetten.”
Saramago's literaire doorbraak kwam met het ook in het Nederlands vertaalde Memorial do convento (Memoriaal van het klooster, 1982), een roman over achttiende-eeuws Portugal, waarin het verhaal van twee gewone mensen wordt afgewisseld met scènes aan het hof van koning Dom João V en van de constructie van het megalomane Mafra-klooster bij Lissabon. Net als zijn andere grote roman over de geschiedenis van Portugal, de tragikomedie Históira do Cerco de Lisboa (Het beleg van Lissabon, 1989), is het een atypische historische roman; Saramago wil vooral laten zien hoe betrekkelijk historische waarheden zijn.
Saramago's roman Het Evangelie volgens Jezus Christus zorgde in 1992 voor opschudding. De Portugese regering achtte de 'blasfemische' bewerking van het Nieuwe Testament (tot een roman over schuld en boete) een belediging van het katholieke erfgoed van de Portugese natie. Het was reden voor Saramago, die zichzelf beschouwde als 'een atheïst met een christelijke mentaliteit', om te verhuizen naar het Spaans-Afrikaanse eiland Lanzarote. Daar schreef hij het onlangs vertaalde Ensaio sobre a cegueira (Stad der blinden, 1995), een allegorie over een epidemie in Lissabon.