Kernenergie mag weer, Nederland wikt nog
Kernenergie mag weer. Veel landen bouwen nieuwe kerncentrales. Wat doet Nederland? Deel drie van een serie.
Borssele, 29 jan. Ho, ho, ho! Wachtingenieur Will Goudt (53) grijpt in als een groepje bezoekers in de kerncentrale van Borssele zomaar de regelzaal binnenwandelt. Dat is tegen de voorschriften. „Terug”, zegt Goudt. De bezoekers moeten wachten, achter een felrode streep. Tot Goudt toestemming geeft. „Het is oké”, zegt hij een paar seconden later.
Regels en nog eens regels. „Alles wordt hier eindeloos gecontroleerd”, zegt de wachtingenieur. Sluizen, pompen, leidingen, stralingsniveaus. Hij wil maar zeggen: mocht Nederland gaan nadenken of er een nieuwe kerncentrale moet komen, dan zit het met de veiligheid wel goed.
Niks van waar, zegt Peer de Rijk van de organisatie WISE die zich al een kwart eeuw wereldwijd tegen kernenergie verzet. Sinds de ramp met de kerncentrale in Tsjernobyl in 1986 zijn de veiligheidregels internationaal flink aangescherpt. Maar dat kerncentrales nu 100 procent veilig zijn? „Er blijft kans op een meltdown”, zegt hij.
Na Tsjernobyl raakte kernenergie in het verdomhoekje. Maar zie. In China en India schieten kerncentrales uit de grond. Amerika wil tientallen nieuwe bouwen. Ook het Verenigd Koninkrijk en Zuid-Afrika hebben grootse plannen. Er is sprake van een nucleaire renaissance. Wat doet Nederland?
Nederland en kernenergie
Het Zeeuwse energiebedrijf Delta wil een nieuwe kerncentrale bouwen, naast de bestaande in Borssele. Het bereidt nu de eerste aanvragen voor vergunningen voor. Medio dit jaar moeten die bij het ministerie van Economische Zaken liggen. Of het met de bouw zover komt?
Voorstanders hopen van wel. Zij wijzen op de problemen met andere brandstoffen. Neem gas. De Nederlandse gasvoorraden zijn over 40 jaar op. En of Rusland, dat beschikt over de grootste gasreserves ter wereld, netjes blijft leveren? De gasruzie met Oekraïne wakkert de ongerustheid daarover aan.
Kolen dan? Kolencentrales stoten verhoudingsgewijs gigantische hoeveelheden CO2 uit, ook de nieuwe, meer efficiënte types. En dat is gezien de klimaatopwarming inmiddels een groot probleem geworden.
Kernenergie is schoon en relatief goedkoop, zeggen de voorstanders. Aan de drie traditionele problemen – veiligheid, proliferatie, afval – wordt hard gewerkt. Uranium is er genoeg.
Kernenergie relatief goedkoop? Onzin, zeggen de tegenstanders.
Kijk naar de centrale die nu in Finland wordt gebouwd, zeggen de tegenstanders van kernenergie. De kosten lopen daar uit de hand. En met de veiligheid zit het ook nog lang niet goed. In Spanje, Frankrijk, België (en Japan) hebben zich de afgelopen jaren ernstige incidenten voorgedaan. Terwijl Europa zegt zulke strenge regels te hebben.
En dan is er nog een probleem dat over het hoofd wordt gezien, zegt directeur Piet Müskens van de Kern Fysische Dienst, de Nederlandse toezichthouder op het gebied van kernenergie. Het personeelsbestand vergrijst snel, de aanwas van nieuwe gekwalificeerde mensen blijft achter. „Er ontstaat een tekort dat een serieuze rem zal zijn op de bouw en inbedrijfneming van nieuwe reactoren”, zegt hij.
Westerse technologie
Delta zal kiezen voor westerse technologie, zeggen ze bij Nuclear Research & Consultancy Group (NRG), die de reactor in Petten beheert. Dat beperkt de keuze tot drie spelers: het Franse Areva, Westinghouse (inmiddels Japan-Amerikaans) of General Electric uit de VS. Directeur André Versteegh van NRG verwacht dat Delta voor Areva zal kiezen, voor Areva’s nieuwste type kerncentrale, de EPR (European Pressurized water Reactor). „Vanwege het Europagevoel”, zegt hij. Bovendien verwacht hij dat Frankrijk politieke druk zal uitoefenen op Nederland om een exemplaar van ‘zijn’ kerncentrale te bouwen. Delta zelf laat zich hierover niet uit.
Areva benadrukt in zijn pr-materiaal dat de EPR nóg veiliger is dan zijn vorige modellen. Zo zou deze kerncentrale bestand zijn tegen terroristische aanslagen met vliegtuigen, zelfs van de allergrootste passagiertoestellen. Verder is de centrale uitgerust met een core catcher, een grote betonnen bak met water die onder de reactorkern ligt. Mocht de kern oververhit raken en smelten – de kans daarop is eens in de miljoen jaar – dan verspreidt het radioactieve materiaal zich niet naar de omgeving, maar valt in de bak.
De Rijk van de antikernenergie-organisatie WISE is sceptisch. „Die technologie heeft zich nog niet bewezen.”
Financiering
Mocht Delta het type centrale eenmaal gekozen hebben, dan doet zich een volgend probleem voor. Wie zorgt voor de financiering? De bouw van een kerncentrale kost naar schatting tussen de 3 en 4 miljard euro. Dat kan Delta alleen nooit opbrengen. Maar wie wil investeren in crisistijd nu banken de kredietkraan dichtdraaien?
Ondernemingsorganisatie VNO-NCW zegt dat de industrie in Nederland een groot voorstander is van een tweede kerncentrale. Zeker grootverbruikers als staalbedrijf Corus, aluminiumsmelter Aldel en chemieconcern AkzoNobel. Zouden zij willen meebetalen? In Finland is de nieuwe kerncentrale – een EPR van Areva – mede gefinancierd door een consortium van grootverbruikers. Volgens de woordvoerder van Delta is er belangstelling van investeerders uit „zowel de financiële als de industriële wereld".
Veruit de meeste kosten van een kerncentrale zitten aan het begin, bij de bouwfase. Het is zaak om deze periode, waarin nog geen geld wordt verdiend en de rentelasten over het geleende vermogen zich opstapelen, zo kort mogelijk te houden. Amerika probeert daarom de vergunningenprocedure te vergemakkelijken. Reactorbouwers op hun beurt beweren dat hun nieuwe modellen waarmee ze nu op de markt komen, makkelijker en sneller te bouwen zijn.
Volgens De Rijk van WISE wijst de praktijk anders uit. Hij wijst weer op Finland. De centrale die Areva daar bouwt zou dit jaar in bedrijf gaan. Door allerlei problemen is dat uitgesteld tot 2012. De prijs, die eerst op 3 miljard euro lag, is gestegen naar zeker 4,5 miljard euro. Een woordvoerster van het Finse consortium dat bij de bouw betrokken is, geeft desgevraagd toe dat het werk meer tijd kost dan verwacht. Dus ook meer geld, omdat de rentelasten oplopen. Er is in Europa de laatste twintig jaar ook geen reactor meer gebouwd, zegt zij. „En er werken nu 2.000 bedrijven uit 28 landen aan mee. Dat maakt het erg complex.”
Kosten
Areva zegt dat de EPR die het sinds eind 2007 in Frankrijk bouwt, in Flamanville, wel op schema ligt.
De kosten hangen van veel meer factoren af, zegt ook Harry Droog. Hij is oud-directeur van EPZ, het bedrijf dat de kerncentrale in Borssele bezit (de aandeelhouders van EPZ zijn Delta en Essent). Hij somt op. Wat raamt Delta aan kosten voor de berging van nucleair afval? Wat voor de ontmanteling van de kerncentrale straks? Hoeveel is het bedrijf kwijt aan de aansprakelijkheidsverzekering die het verplicht is af te sluiten om zich in te dekken tegen schade bij een eventueel ongeval. De exploitant van een kerncentrale moet nu opdraaien voor de eerste 340 miljoen euro aan schade, maar er liggen voorstellen in Brussel om dat bedrag te verhogen naar 750 miljoen euro.
Ook de staat speelt hierin een rol, want die draait op voor de schade die boven dat bedrag uitkomt. Bij een ernstig ongeluk kan dat in de honderden miljarden lopen. Wil de Nederlandse staat zich hiervoor garant stellen? En als investeerders dan, alles afwegende, besluiten geld ter beschikking stellen, tegen welke rente doen ze dat dan? „Geld lenen is duur op het moment”, zegt Droog.
Duurzame energie
Hij vreest dat de bouw van een kerncentrale ten koste zal gaan van duurzame energie. In Nederland groeit de vraag naar elektriciteit jaarlijks met 1 tot 2 procent. Met één nieuwe kerncentrale zou het totale opgestelde vermogen in een klap met 7 procent toenemen. Tel daarbij op alle plannen die er liggen voor nieuwe kolen- en gascentrales. Wat voor ruimte blijft er dan voor duurzame energie? En dat terwijl het kabinet zulke ambitieuze doelstellingen heeft – in 2020 moet 20 procent van alle verbruikte energie uit duurzame bronnen komen. „De industrielobby beweert dat er voor alles plaats is, en dat we het overschot aan elektriciteit wel kunnen exporteren, bijvoorbeeld naar Duitsland”, zegt Droog, die tegenwoordig voorzitter is van het Nederlandse platform duurzame elektriciteitsvoorziening. „Maar dat kan alleen als er in Duitsland een stroomtekort ontstaat, en daarvoor is geen enkele aanwijzing.”
Droog is niet tegen kernenergie, zegt hij, maar hij vindt dat Nederland zich op zijn sterke punten moet richten: een Noordzee waar heel veel wind is te oogsten, en een sterke gaspositie, met een fijn vertakt netwerk aan pijpleidingen, terminals voor de aanvoer van vloeibaar gas (liquified natural gas, LNG) per schip, veel mogelijkheden voor de ondergrondse opslag van gas, en glastuinders die nu massaal op efficiënte, gasgestookte warmtekrachtcentrales willen overschakelen.
Droogs scepsis tegenover de industrielobby vindt niet veel weerklank. Binnen Europa staan Nederlanders uitzonderlijk positief tegenover kernenergie, zo blijkt uit het jongste Eurobarometer-onderzoek van de Europese Commissie, uitgevoerd in 2007. Bijna een kwart van de ondervraagde Nederlanders vindt het een goed idee om het aandeel kernenergie te vergroten. Over heel Europa ligt dat aanzienlijk lager: 14 procent. Maar volgens Müskens kan dat Nederlandse optimisme zo omslaan als zich een groot ongeluk voordoet.
Wereldwijd zijn er zo’n 30 landen die een kerncentrale willen bouwen, maar geen nucleaire technologie bezitten. In Afrika, Azië. Gaat dat goed? Hoe komen zij aan expertise? Het is iets waarover het Internationale Atoom Energie Agentschap in Wenen, de atoomorganisatie van de VN, zich zorgen maakt. Gaan deze landen straks wel zorgvuldig genoeg om met nucleaire technologie?
Ook dichter bij huis loert gevaar. In Europa zijn de veiligheidsregels de afgelopen decennia steeds verder aangescherpt. Maar daardoor dreigt er onder de beheerders van kerncentrales een sentiment te ontstaan van: we hebben al zoveel gedaan, we kunnen de teugels nu wel wat vieren. Voor dat gevaar waarschuwt de WANO, de branchevereniging van beheerders van kerncentrales, al enkele jaren. „We moeten echt waken voor gemakzucht”, zegt Müskens.